સત્સંગની માં એવા સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી એટલે દાસત્વની મુર્તી, સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીના દિક્ષિત.
Gujarati
સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામીની દાસત્વ ભક્તિ
સત્સંગની માં એવા સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી એટલે દાસત્વની મુર્તી, સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીના દિક્ષિત અને શ્રીહરિ કરતા ત્રેવીસ વરહ મોટા હોવા છતા પણ કાયમ શ્રીહરિની આજ્ઞા શિરોમાન્ય કરીને આખુંયે જીવન જીવ્યા. નિલકંઠ વર્ણી લોજ આવ્યા ને ધ્યાન કરતા તૂંબડી સાંભરી ને એ સમયે વર્ણી એ ટોક્યા, બસ એ જ દિવસથી સ્વામી પણ કાયમ શ્રીહરિ કહે એમ આજ્ઞા અક્ષરસ: અચૂક પાળતા. શ્રીહરિ પણ ક્યારેક બૃહ્મમુનિ, સુરાખાચર, મોકાખાચર વગેરે સાથે હાસ્યવિનોદ કરતા હોય તો સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામીને આવતા જાણી ને શાંત થઇ જતા ને એમની મર્યાદા કાયમ જાળવતા.
ગઢપુરમાં મુકતાનંદ સ્વામી એકવખત વહેલી સવારે સ્નાન કરતા હતા, એ વખતે ગંગા, જમુના, સરસ્વતિ વગેરે નદીઓના નામ બોલતા હતા. આ સાંભળી શાંતાનંદ સ્વામીએ મોડેક થી પરવાર્યા બાદ મળ્યા ત્યારે સ્વામી ને કહ્યું સ્વામી..! તમે તો કિરતન મા કહ્યું છેકે ‘પૃગટને ભજી ભજી પાર પામ્યા ઘણા..!’ ને વળી આરતિ મા પણ કહ્યું છે કે ‘અધસઠ તિરથ ચરણે કોટી ગયા કાશી..!’ એમ શ્રીજીમહારાજ પૃગટ મળ્યા એમના સંબંધે તો બધા તિરથ થયા છે. હવે પરોક્ષ પણ પૃગટને પામીને ધન્ય થયા છે તો પૃગટ નો જ મહિમા ગાઇએ ને..! ત્યારે સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી કહે શાંતાનંદ મુનિ, તમારી વાત સાચી છે ને ઠીક કહો છો, મારી ભૂલ છે. બીજે દિવસે સવારે સ્વામી શ્રીહરિ ના દર્શન કરવા અક્ષરઓરડીએ ગયા ત્યારે અંતર્યામીપણે જાણીને શ્રીહરિ કહે કે સ્વામી કાલે તમને શાંતાનંદે ઠપકો આપ્યો. ત્યારે સ્વામી બે હાથ જોડી ને બોલ્યા કે હે મહારાજ, શાંતાનંદ મુનિએ જેમ છે એમ કહ્યું ને એમનો ગુણ ગૃહણ કર્યો.
એકવખત ગઢપુરમાં મુકતાનંદ સ્વામી પુજા કરતા હતા. એ સમયે પરમ ચૈતન્યાનંદ સ્વામી દર્શન કરવા આવ્યા. બંને ગુરુભાઇઓમા પરસ્પર બહુ હેત તે મુકતાનંદ સ્વામીએ પરમ ચૈતન્યાનંદ સ્વામીને ગુરુદેવ રામાનંદ સ્વામીનો કોપીનનો આડબંધ જે પોતે રાખતા એ દર્શન કરવા દીધો. એ સમયે પરમચૈતન્યાનંદ સ્વામી પોતાની આંખો બંધ કરી ગયા ને બોલ્યા કે મારે તો पतिવ્રતા ની ભકિત છે, વૈશ્યાના જેવી નથી..! આ સાંભળતા જ મુકતાનંદ સ્વામી તુરંત જ મર્મને પામી ગયા ને હાથ લાંબો કરીને પડખે તાપવા સારુ મુકેલ સગડીમાં નાંખીને બાળી મેલ્યો ને એજ વખતે સભામા ચાર પદનું કિરતન ગાયું કે…
મુકતાનંદ કહે મોયે ઔર કી પૃતિત હોયે..! જાનીયો અધિક નીચ, સ્વપચ લબાડ સે..! છાંડી કે શ્રીકૃષ્ણ દેવ, ઔર કી જો કંરુ સેવ…
એકવખત સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી સુરતથી ગઢપુર આવતા હતા. તયાના પૃેમીભકત એ રુપીયા ત્રણસો રોકડા શ્રીહરિએ ધરવા સારુ પાર્ષદ હમીરજીને દીધા. મુક્તાનંદ સ્વામી ગઢપુર પધાર્યા એ સમે શ્રીહરિ લિંબતરુતળે સભા કરીને બેઠા હતા. સ્વામીને આવ્યા જાણીને શ્રીજી મહારાજ રસ્તે સામા ગયા ને બાથમાં ધાલીને મળ્યા. સ્વામીએ દંડવત પૃણામ કર્યા ને સભામાં બેઠા. સભામાં સ્વામીને હમીરજીને ઇશારો કર્યો કે હરિભકતોની ભેટ મહારાજને આપી દ્યો. શ્રીજીમહારાજ આ જાણી ગયા તે તુરંત બોલ્યા કે સ્વામી તમે અમારી મુર્તી કરતા રુપીયા વિશેષ જાણો છો? સ્વામી એ બે હાથ જોડ્યા ને કહ્યું હા મહારાજ..! તમે ઠીક કહો છો. એમ કહી ને સહુ સમક્ષ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી. ઊભા થઇને દંડવત કર્યો.
એકવખત શ્રીહરિ કારિયાણી વસ્તાખાચરના દરબારમા બીરાજતા હતા. એ સમયે મુકતાનંદ સ્વામી સત્સંગ વિચરણ કરીને પોતાના મંડળ સાથે આવ્યા. આવીને સહુ એ શ્રીહરિના દર્શન કર્યા. સ્વામી ઉભા થઇને લઘુ કરવા ગયા એ વખતે શ્રીહરિએ નાના સંતોને પુછયુ કે મુકતાનંદ સ્વામી વૃતાંત કરીને કેવા આકરા જણાય છે? ત્યારે મંડળમાં ના એક હિન્દુસ્તાની સંત બોલ્યા કે હે મહારાજ..! હમકું મુક્તાનંદ સ્વામી કી ઐસી બીક લાગત હૈ જૈસે કોઇ વાઘ ઔર સર્પ કે સાથ હમ ખુદ રહત હૈ..! થોડીવારે મુકતાનંદ સ્વામી પરત સભામા આવ્યા એટલે શ્રીહરિએ એમને કહ્યુ કે સ્વામી, તમે સંતોને વૃતાંતે તો વાઘ જેવા અણસારે જણાઓ છો. ત્યારે સ્વામી કહે કે હે મહારાજ, સંતોના સારા આચરણ સારુ હુ એમના સાથે બવ આકરો રહેતો. એમ કહીને પોતાની ભૂલ્ય સ્વીકારી અને કહ્યું કે હવે થી તમારી આજ્ઞાએ સર્વસંતો જેમ વર્તશે એમ જ વર્તીશ. શ્રીહરિ રાજી થયા અને પોતાન કંઠમાંથી ગુલાબનો હાર કાઢીને સ્વામીને તુરંત પહેરાવ્યો.
- સદગુરુ અક્ષરાનંદ સ્વામી ની વાતોમાંથી…
🙏
Hindi
सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी की दासत्व भक्ति
सत्संग की स्नेहमयी माता कहे जाने वाले सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी दासत्व भक्ति की साक्षात् प्रतिमूर्ति थे। वे सद्गुरु रामानंद स्वामी के दीक्षित शिष्य थे और श्रीहरि से आयु में तेईस वर्ष बड़े थे; फिर भी उन्होंने आजीवन श्रीहरि की प्रत्येक आज्ञा को शिरोधार्य मानकर जीवन व्यतीत किया। जब नीलकंठ वर्णी लोज पधारे थे, तब ध्यान करते समय मुक्तानंद स्वामी को अपनी तूंबड़ी का स्मरण हो आया था और उस समय वर्णी ने उन्हें टोका था। बस, उसी दिन से स्वामी श्रीहरि की हर आज्ञा का अक्षरशः और त्रुटिहीन पालन करते थे। दूसरी ओर, श्रीहरि भी कभी ब्रह्ममुनि, सूरा खाचर, मोका खाचर आदि के साथ हास-परिहास कर रहे होते, तो सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी को आते देखकर तुरंत शांत और गंभीर हो जाते तथा उनकी मर्यादा का सदैव सम्मान करते थे।
एक बार गढ़पुर में मुक्तानंद स्वामी प्रातःकाल स्नान कर रहे थे। उस समय वे गंगा, यमुना, सरस्वती आदि पवित्र नदियों के नाम का उच्चारण कर रहे थे। यह सुनकर शांतानंद स्वामी ने स्नान आदि से निवृत्त होने के बाद मुक्तानंद स्वामी से कहा, “स्वामी! आपने ही तो अपने कीर्तन में कहा है—‘प्रगटने भजी भजी पार पाम्या घणा…!’ और आरती में भी कहा है—‘अड़सठ तीरथ चरणे कोटि गया काशी…!’ जब हमें साक्षात् प्रगट श्रीजी महाराज प्राप्त हुए हैं, तो उनके दिव्य संबंध से ही समस्त तीर्थ पावन हुए हैं। यहाँ तक कि परोक्ष तीर्थ भी प्रगट प्रभु का सान्निध्य पाकर धन्य हुए हैं, तो फिर हमें केवल प्रगट पुरुषोत्तम भगवान का ही गुणगान करना चाहिए ना!” यह सुनकर सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी अत्यंत विनम्रता से बोले, “शांतानंद मुनि! आपकी बात शत-प्रतिशत सत्य है, आप बिल्कुल ठीक कह रहे हैं, यह निश्चय ही मेरी भूल है।” अगले दिन प्रातः जब स्वामी श्रीहरि के दर्शन करने अक्षरओरडी गए, तब अंतर्यामी श्रीहरि ने सहज भाव से कहा, “स्वामी! कल आपको शांतानंद ने उपालंभ दिया था?” तब मुक्तानंद स्वामी ने दोनों हाथ जोड़कर कहा, “हे महाराज! शांतानंद मुनि ने जैसा सत्य था वैसा ही कहा, और मैंने उनके इस वचन को सद्गुण रूप में ग्रहण किया है।”
एक बार गढ़पुर में मुक्तानंद स्वामी नित्य पूजा कर रहे थे। उस समय परम चैतन्याानंद स्वामी उनके दर्शन करने पधारे। दोनों गुरु-भाइयों में परस्पर प्रगाढ़ स्नेह था। अतः मुक्तानंद स्वामी ने परम चैतन्याानंद स्वामी को गुरुदेव रामानंद स्वामी की कोपीन का वह आड़बंध (कमरबंद) दर्शन के लिए दिखाया, जिसे वे अत्यंत यत्नपूर्वक अपने पास रखते थे। उस समय परम चैतन्याानंद स्वामी ने अपनी आँखें मूँद लीं और बोले, “मेरी तो पतिव्रता की भक्ति है, वेश्या जैसी नहीं!” (अर्थात् मेरी अनन्य निष्ठा केवल प्रगट श्रीहरि में ही है)। यह सुनते ही मुक्तानंद स्वामी उस मर्म को क्षणभर में समझ गए। उन्होंने बिना किसी संकोच के हाथ बढ़ाकर उस कमरबंद को पास में तापने के लिए रखी जलती हुई सिगड़ी में डालकर भस्म कर दिया! और उसी समय सभा में चार पदों का प्रसिद्ध कीर्तन गाया: “मुक्तानंद कहे मोये और की प्रतीत होये…! जानीयो अधिक नीच, श्वपच लबाड़ से…! छाँड़ि के श्रीकृष्ण देव, और की जो करूँ सेव…”
एक अन्य प्रसंग में, सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी सूरत से गढ़पुर आ रहे थे। वहाँ के एक स्नेही हरिभक्त ने श्रीहरि को अर्पण करने हेतु तीन सौ रुपये नकद पार्षद हमीरजी को दिए थे। जब मुक्तानंद स्वामी गढ़पुर पहुँचे, उस समय श्रीहरि नीम के वृक्ष (लींबतरु) के नीचे सभा लगाकर विराजमान थे। स्वामी को आते देखकर श्रीजी महाराज स्वयं मार्ग में आगे बढ़कर उनसे मिले और बड़े प्रेम से उन्हें गले लगाया। स्वामी ने दंडवत प्रणाम किए और सभा में बैठ गए। सभा में स्वामी ने हमीरजी को संकेत किया कि हरिभक्तों द्वारा भेजी गई भेंट महाराज को अर्पित कर दें। अंतर्यामी श्रीजी महाराज यह समझ गए और तुरंत बोले, “स्वामी! क्या आप हमारी मूर्ति की अपेक्षा इन रुपयों को अधिक महत्व देते हैं?” स्वामी ने तुरंत दोनों हाथ जोड़ लिए और बोले, “हाँ महाराज! आप बिल्कुल सत्य कह रहे हैं।” ऐसा कहकर उन्होंने समस्त सभा के सम्मुख अपनी भूल स्वीकार की और उठकर श्रीजी महाराज को साष्टांग दंडवत प्रणाम किया।
एक बार श्रीहरि कारियाणी में वस्ता खाचर के दरबार में विराजमान थे। उस समय मुक्तानंद स्वामी सत्संग विचरण करके अपने संत मंडल के साथ वहाँ पधारे। सभी संतों ने श्रीहरि के दिव्य दर्शन किए। जब स्वामी लघुशंका के लिए बाहर गए, तब श्रीजी महाराज ने मंडल के युवा संतों से पूछा, “मुक्तानंद स्वामी नियमों और आचरण के पालन में कैसे जान पड़ते हैं?” तब मंडल के एक हिंदुस्तानी संत ने सहज भाव से कहा, “हे महाराज! हमको मुक्तानंद स्वामी का ऐसा भय लगता है जैसे हम किसी बाघ और सर्प के साथ रह रहे हों!” थोड़ी देर में जब मुक्तानंद स्वामी पुनः सभा में पधारे, तो श्रीहरि ने हँसते हुए कहा, “स्वामी! आप तो नियमों के पालन में संतों को बाघ जैसे कठोर प्रतीत होते हैं।” तब स्वामी ने अत्यंत विनयपूर्वक कहा, “हे महाराज! संतों के उत्तम चरित्र और आचरण के निर्माण हेतु मैं उनके साथ अत्यधिक कठोर रहता था।” ऐसा कहकर उन्होंने अपनी त्रुटि स्वीकार की और कहा, “अब से आपकी आज्ञा अनुसार सभी संत जैसा आचरण करेंगे, मैं भी वैसा ही व्यवहार रखूँगा।” श्रीहरि स्वामी की ऐसी निरभिमानिता और दासत्व भक्ति देखकर अत्यंत प्रसन्न हुए और तुरंत अपने कंठ से गुलाब का सुंदर हार उतारकर मुक्तानंद स्वामी को पहना दिया।
- सद्गुरु श्री अक्षरानंद स्वामी की बातों में से…
🙏
English
Sadguru Muktanand Swami’s Dasatva Bhakti
Revered as the loving “Mother of Satsang,” Sadguru Muktanand Swami was the supreme embodiment of Dasatva Bhakti (devotion of humble servitude). An initiated disciple of Sadguru Ramanand Swami, he was twenty-three years older than Shri Hari, yet throughout his life he held Shri Hari’s every command paramount, surrendering unconditionally to His divine will. When Nilkanth Varni arrived at Loj, Muktanand Swami momentarily thought of his water gourd (tumbadi) during meditation, and Varni pointed it out. From that very day, Swami obeyed Shri Hari’s commands to the letter, unfailingly. On the other hand, whenever Shri Hari engaged in lighthearted conversations with Brahmamuni, Sura Khachar, Moka Khachar, and others, He would immediately compose Himself upon seeing Sadguru Muktanand Swami approach, always honoring Swami’s revered stature and dignity.
Once in Gadhpur, Muktanand Swami was bathing early in the morning and was reciting the sacred names of holy rivers—Ganga, Jamuna, Saraswati, and others. Hearing this, Shantananand Swami approached him after completing his morning duties and humbly said, “Swami! In your own devotional kirtan you composed, ‘Pragatne bhaji bhaji paar pamya ghana…!’ (By worshipping the manifest Lord, countless souls have attained ultimate liberation), and in the sacred Aarti as well, you wrote, ‘Adhasath tirath charane koti gaya Kashi…!’ (Sixty-eight holy pilgrimage sites and sacred Varanasi reside at His lotus feet). Since we have attained Shriji Maharaj in manifest human form, all pilgrimage places derive their sacredness solely from their association with Him. Even the unseen (paroksha) holy places are sanctified by the manifest (pragat) Lord; should we not, therefore, sing exclusively the divine glory of the manifest Pragat Purushottam?!” Hearing this, Sadguru Muktanand Swami replied with immense humility, “Shantananand Muni, your words are completely true and just; it was indeed my mistake.” The next morning, when Swami went to Akshar Ordi for Shri Hari’s darshan, the omniscient Shri Hari asked, “Swami, did Shantananand reprimand you yesterday?” Muktanand Swami folded his hands with utmost reverence and said, “O Maharaj! Shantananand Muni spoke only the bare truth, and I have gratefully imbibed his virtue.”
On another occasion in Gadhpur, Muktanand Swami was performing his daily morning puja. Param Chaitanyanand Swami arrived to have his darshan. Both guru-brothers shared profound spiritual love. Muktanand Swami lovingly showed Param Chaitanyanand Swami the cloth waistband (aadbandh) from the loincloth (kopin) of Gurudev Ramanand Swami, which he had preserved with great reverence. Upon seeing it, Param Chaitanyanand Swami closed his eyes and remarked, “My devotion is like that of a faithful wife (pativrata), not of an unchaste woman!” (implying absolute and undivided fidelity solely to manifest Shri Hari). Muktanand Swami instantly grasped the deep spiritual essence of the remark. Without a moment’s hesitation, he stretched out his hand, cast the cherished cloth into the burning brazier beside him, and burnt it to ashes! Right then, in the divine assembly, he composed and sang the revered four-stanza kirtan: “Muktānand kahe moye aur kī pratīt hoye…! Jānīyo adhik nīch, svapach labāḍ se…! Chhāṅḍi ke Shrīkrishnadeva, aur kī jo karu sev…” (Muktanand says: If I ever place my ultimate faith in anyone else, know me to be baser than an outcast! Forsaking Shri Krishna [Shri Hari], if I ever serve another…)
On another occasion, Sadguru Muktanand Swami was returning from Surat to Gadhpur. A devoted disciple from Surat had entrusted three hundred silver coins to Parshad Hamirji to offer to Shri Hari. When Muktanand Swami arrived in Gadhpur, Shri Hari was presiding over a spiritual assembly beneath the neem tree (limbataru). Knowing that Swami had arrived, Shriji Maharaj walked forward along the path to welcome him and embraced him with overflowing love. Swami performed prostrations (dandavat pranam) and took his seat in the assembly. During the gathering, Swami gestured to Hamirji to present the devotees’ financial offering to Maharaj. Shriji Maharaj immediately discerned this and remarked, “Swami, do you consider rupees to be of greater importance than Our divine murti?” Swami immediately joined his hands and answered, “Yes, Maharaj! You speak the absolute truth.” Acknowledging his shortcoming before the entire assembly, Swami stood up and offered humble dandavat prostrations to Shriji Maharaj.
Once, Shri Hari was residing in the court of Vasta Khachar in Kariyani. Muktanand Swami arrived there with his group of saints after traveling on a Satsang tour. Everyone took the divine darshan of Shri Hari. When Swami stepped out to relieve himself, Shriji Maharaj affectionately asked the young sadhus in the group, “How strict does Muktanand Swami seem in enforcing spiritual disciplines and conduct?” One Hindustani sadhu from the group candidly replied, “O Maharaj! We are as terrified of Muktanand Swami as if we were living with a tiger or a serpent!” Shortly afterward, when Muktanand Swami returned to the assembly, Shri Hari smiled and told him, “Swami, in the observance of moral disciplines, you appear as formidable as a tiger to these saints!” Muktanand Swami replied with deep humility, “O Maharaj, solely for their spiritual welfare and righteous conduct, I remained very strict with them.” Acknowledging this as his own shortcoming, he said, “From now on, by Your divine command, I shall conduct myself gently, just as all the saints do.” Delighted by Swami’s absolute freedom from ego and genuine humility, Shri Hari took off a beautiful rose garland from His own neck and lovingly adorned Muktanand Swami with it.
- From the teachings of Sadguru Aksharanand Swami…
🙏