શ્રીહરિ એકવખત ગઢપુરમા લીંબતરુ તળે ઢોલીયે બીરાજતા થકા સભા કરીને બેઠા હતા. સભામા કહે કે વાણી બોલ્યામાં બહુ ફેર છે.
Gujarati
રાઘવાનંદ સ્વામીની વાકપટૂતા અને વાણીનો વિવેક
શ્રીહરિ એકવખત ગઢપુરમા લીંબતરુ તળે ઢોલીયે બીરાજતા થકા સભા કરીને બેઠા હતા. સર્વ નંદસંતો ને મોટા મોટા એકાંતિક ભક્તો એ ત્રણ છોગલા વાળી પાઘ ધારણ કરેલ શ્રીહરિની નયનરમ્ય મનોહર મુરતનું અમીપાન કરતા હતા. શ્રીહરિ સભામા કહે કે વાણી બોલ્યા માં બહુ ફેર છે. એક વાણી થી સન્માન મળે ને એક થી અપમાન થાય. એમ કહીને સહુ ને નીતિ ની વાત કરી કે… ‘વાક્માધુર્યે જાયતે સજજનત્વમ્, વાકકાઠિન્યે જાયતે દુર્જનત્વમ્..!’
થોડીવારે શ્રીહરિ પોતે ઢોલીયે મોટા તંકીયા ઉપર બેઠાને વાત કરી કે જુઓને અમો, સુરાખાચર, રાઘવાનંદ સ્વામી ને સહુ એકવખત સોખડા ગામેથી જાતા હતા તે રસ્તા મા સહુ ને બહુ તરસ લાગી. અમારા ઘોડાઓ પણ રસ્તે તરસ્યા થયા હતા, તે ગામના કૂવે પાણી સારુ દાદાખાચર ના કામદાર ત્રિકમ ખવાસ ને મોકલ્યો. એણે કૂવે જઇને પનિહારી બાઇઓને કહ્યું કે ‘એ મારા બાપની વહુઓ પાણી પાશો?’ પનિહારી બાઇઓ તો ખીજાઇ ને ગાળો ભાંડીને ત્રિકમ ને ભાગવુ પડ્યું. પછે અમે રાઘવાનંદ સ્વામી ને જાવા કહ્યું તો એ ગયા. એમણે કોઇ સાથે ત્યાં કૂવે કહેવડાવ્યું કે હે અન્નપૂર્ણા માવડીયુ, અમારા ભગવાન સ્વામિનારાયણ તમારા ગામમાં સહુ સાથે પધાર્યા છે, સહુ બવ તરસ્યા થયા છે તો એકાદ ધડોને સિંચણ દ્યો તો અમે કૂવેથી પાણી સીંચીને સહુ પાણી પીઇએ. તમો તો પરંદુ:ખભંજક માતાઓ છો. બાઇઓ રાજી થઇને કહે કે ઘોડાઓને આહી લાવો અમે બે-ત્રણ બાઇઓ પાણી સીંચી ને પાઇએ ને આ એક ભરેલ ઘડો લઇ જાઓ સહુને ટાઢું પાણી પાઓ. એમ સહુને પૃીય લાગે એવું વચન બોલવું એવી અમારી તમને શીખામણ છે. વળી અમે રાઘવાનંદ સ્વામી ને કહ્યું કે પાણી નો થયું હવે બપોર ટાણુ થયું છ ને ભૂખ પણ લાગી છે તો જમવાનુ પણ કાંક કરો. ત્યારે સુરાખાચર બોલ્યા કે મહારાજ ભણું, આયા ખાવાનું તો શુ આકાશથી ઉતરશે તે જમીએ..? ત્યારે રાઘવાનંદ સ્વામી ઉભા થયાને બોલ્યા કે તમે સહુ ઝાડ નીચે વિશ્રાંતિ લયો હુ હમણા જ મહારાજ ના પૃતાપે તમને સહુને આહી જ લાડવા જમાડું. એમ કહીને પોતે એકાદ ગાઉ છેટે ગરાસિયાનું ગામ હતું તે ગામમાં ગયા. ચોરે સહુ ડાયરો બેઠો હતો તે એમણે માથે ઓઢીને ત્યાં જઇને રામજી મંદિર મા જાતા જ તાણી તાણીને પોંક મૂકી, ઓલા દરબારો તો મનમા વિચારવા લાગ્યા કે સાધુ માત્માને વળી શુ દુખ પડ્યું હશે તે પુછવા લાગ્યા કે રાજગર, તમે કેમ રોવો છોવ? રાઘવાનંદ સ્વામી માથે ચાદર ઓઢી ને કેય દુવારકાની જાત્રાએ જાતા રસ્તામાં મારી માં મરી ગઇ. ઇ એની પાછળ ખાંધીયા કરવા નુ કેતા ગયા છે ને કાલે સવારે તો મારે ખાંધીયા જમાડવા છે તો એ હુ જાત્રા મા કેમ કંરુ ? મારુ કાય હાલ ઠેકાણું છે નય, તમે તો દરબારો દયાળુ છો તો કાંક મદદ કરો તો સારુ ! દરબારોએ પસાયતા ને બોલાવીને ઘી,ગોળ, લોટ વગેરેના સીધા કરાવી આપ્યા. રાઘવાનંદ સ્વામી સીધુ લઇને શ્રીજી મહારાજ ને સુરાખાચર વગેરે સહુ ઉતરયા હતા ત્યા આવ્યા. સુરાખાચર ને બોલ્યા તે સુરાબાપુ, લયો આ લાડવા આકાશમાં થી ઉતાર્યા. પછી સહુ સંતોએ લાડવા બનાવ્યા ને સહુ પૃેમે જમ્યા.
આમ, રાઘવાનંદ સ્વામી ની મધુર વાકપટૂતા થી સહુને રસ્તે જાતા કૂવેથી પાણીને લાડુનું જમણ પણ મળ્યું.
- સદગુરુ શ્રી અદભૂતાનંદ સ્વામીની વાતો માંથી…
🙏
Hindi
राघवानंद स्वामी की वाकपटुता और वाणी का विवेक
एक समय श्रीहरि गढ़पुर में नीम के वृक्ष (लींबतरु) के नीचे ढोलिए पर विराजमान होकर सभा में बैठे थे। सभी नंद संत और बड़े-बड़े एकांतिक भक्त, तीन छोगा वाली पाघ (पगड़ी) धारण किए हुए श्रीहरि के नयनरम्य, मनमोहक स्वरूप का प्रेमामृत-पान कर रहे थे।
श्रीहरि ने सभा में उपदेश देते हुए कहा कि वाणी के प्रयोग में बहुत बड़ा अंतर होता है। एक प्रकार की वाणी से मान-सम्मान प्राप्त होता है, तो दूसरी प्रकार की वाणी से अपमान होता है। ऐसा कहकर उन्होंने सबको नीति का सुंदर सूत्र सुनाया: ‘वाक्माधुर्ये जायते सज्जनत्वम्, वाक्काठिन्ये जायते दुर्जनत्वम्!’ (अर्थात् वाणी की मधुरता से सज्जनता प्रकट होती है और वाणी की कठोरता से दुर्जनता!)
कुछ देर बाद श्रीहरि ढोलिए पर बड़े तकिए के सहारे बैठे और एक प्रसंग सुनाते हुए बोले, “देखिए, एक बार हम, सूरा खाचर, राघवानंद स्वामी तथा अन्य सभी सोखड़ा गाँव से जा रहे थे। मार्ग में सभी को अत्यंत प्यास लगी। हमारे घोड़े भी मार्ग में प्यासे हो गए थे। तब गाँव के कुएँ से पानी लाने के लिए हमने दादा खाचर के सेवक त्रिकम खवास को भेजा। उसने कुएँ पर जाकर पनिहारिनों से कहा, ‘अरे, मेरे बाप की बहुओं! पानी पिलाओगी?’ पनिहारिनें यह सुनकर अत्यंत क्रोधित हो गईं और अपशब्द कहने लगीं, जिससे त्रिकम को वहाँ से भागना पड़ा।
तत्पश्चात हमने राघवानंद स्वामी से जाने को कहा, तो वे गए। उन्होंने कुएँ पर किसी के माध्यम से विनम्रतापूर्वक कहलवाया, ‘हे अन्नपूर्णा स्वरूपा माताओं! हमारे भगवान स्वामिनारायण आप सबके गाँव में पधारे हैं। उनके साथ आए सभी संत और भक्त बहुत प्यासे हैं। यदि आप एक घड़ा और सींचन (रस्सी) दे दें, तो हम कुएँ से जल खींचकर सब पानी पी लें। आप तो दूसरों का दुःख हरने वाली दयालु माताएँ हैं।’
यह सुनकर पनिहारिनें अत्यंत प्रसन्न हुईं और बोलीं, ‘घोड़ों को भी यहाँ ले आइए, हम दो-तीन बहनें जल खींचकर उन्हें पिला देंगी, और यह एक भरा हुआ घड़ा ले जाइए ताकि सभी शीतल जल पी सकें।’ अतः हमारी आप सबको यही सीख है कि सदा ऐसे वचन बोलने चाहिए जो सबको प्रिय और सुखद लगें।”
श्रीहरि ने आगे कहा, “इसके पश्चात हमने राघवानंद स्वामी से कहा कि पानी की व्यवस्था तो हो गई, अब दोपहर का समय हो गया है और भूख भी लगी है, अतः भोजन की भी कुछ व्यवस्था कीजिए।
तब सूरा खाचर सहज भाव से बोले, ‘महाराज! यहाँ इस वन में भोजन क्या आकाश से उतरेगा जो हम भोजन करेंगे?’ तब राघवानंद स्वामी उठ खड़े हुए और बोले, ‘आप सभी इस वृक्ष की छाया में विश्राम कीजिए, मैं अभी महाराज के प्रताप से आप सभी को यहीं लड्डू जिमाता हूँ।’ ऐसा कहकर वे लगभग एक कोस दूर स्थित गरासिया (दरबारों) के गाँव में गए। गाँव के चौरे (चौपाल) पर दरबारों का पूरा दायरा बैठा था। स्वामी सिर पर चादर ओढ़कर सीधे रामजी मंदिर में गए और वहाँ पहुँचते ही जोर-जोर से विलाप करने लगे।
दरबार मन में सोचने लगे कि इस साधु महात्मा को ऐसा क्या कष्ट आ पड़ा है? वे आकर पूछने लगे, ‘राजगर (महाराज)! आप इस प्रकार क्यों रो रहे हैं?’ राघवानंद स्वामी सिर पर चादर ओढ़े-ओढ़े ही बोले, ‘द्वारिका की यात्रा पर जाते समय मार्ग में मेरी माताजी का देहांत हो गया। वे जाते-जाते कह गईं कि कल सुबह मुझे उनके निमित्त श्राद्ध का भोजन (खांधिया) कराना है। अब मैं यात्रा में यह कैसे करूँ? मेरा तो यहाँ कोई ठिकाना भी नहीं है। आप सब दयालु दरबार हैं, यदि कुछ सहायता कर दें तो बड़ा उपकार होगा!’ दरबारों ने तुरंत अपने सेवक (पसायता) को बुलाकर घी, गुड़, आटा आदि आवश्यक सीधा (सामग्री) मँगवा दिया।
राघवानंद स्वामी वह सारा सीधा लेकर वहाँ पहुँचे जहाँ श्रीजी महाराज और सूरा खाचर आदि रुके हुए थे। उन्होंने सूरा खाचर से हँसते हुए कहा, ‘सूरा बापू! लीजिए, ये लड्डू आकाश से उतार लिए हैं!’ तत्पश्चात संतों ने प्रेम से स्वादिष्ट लड्डू बनाए और सभी ने आनंदपूर्वक भोजन किया।”
इस प्रकार, पूज्य राघवानंद स्वामी की मधुर वाकपटुता और विवेकपूर्ण वाणी से मार्ग में कुएँ से शीतल जल भी प्राप्त हुआ और सबको स्वादिष्ट लड्डुओं का भोजन भी मिला।
- सद्गुरु श्री अद्भुत आनंद स्वामी की बातों में से…
🙏
English
The Eloquence and Discretion of Speech of Raghavanand Swami
Once, in Gadhpur, Shri Hari was seated on a cot beneath the shade of a neem tree (limbataru), presiding over a spiritual assembly. All the Nand saints and prominent Ekantik devotees were drinking the divine nectar of the captivating form of Shri Hari, who was adorned with a turban featuring three tufts (chhoga).
Shri Hari addressed the assembly, explaining that there is a vast difference in how words are spoken. One kind of speech earns honor and respect, while another invites disrespect and disgrace. Imparting this moral wisdom, Maharaj quoted: ‘Vāk-mādhurye jāyate sajjanatvam, vāk-kāṭhinye jāyate durjanatvam!’ (Through sweetness of speech, nobility and saintliness are born; through harshness of speech, wickedness is born!)
After a while, Shri Hari leaned against a large bolster on the cot and narrated an incident: “Look, once We, Sura Khachar, Raghavanand Swami, and others were traveling past the village of Sokhda. On the way, everyone became intensely thirsty. Our horses, too, were parched with thirst. We sent Dada Khachar’s attendant, Trikam Khavas, to the village well to fetch water. He went to the well and said crudely to the village women drawing water, ‘O wives of my father, will you give us some water?’ Offended and enraged by his blunt words, the women scolded and hurled abuses at him, forcing Trikam to flee.”
Shri Hari continued, “Then We asked Raghavanand Swami to go. He went and politely sent word to the women at the well: ‘O mothers, embodiments of Mother Annapurna! Our Bhagwan Swaminarayan has arrived in your village along with His devotees and saints. Everyone is very thirsty. If you could kindly lend us a pot and a rope, we will draw water from the well so everyone may drink. You are noble and compassionate mothers who alleviate the distress of others.’
Hearing these humble and respectful words, the women were delighted and said, ‘Please bring the horses here as well; two or three of us will draw water and give it to them to drink. In the meantime, take this filled pot to serve cool water to everyone.’ Therefore, Our guidance to all of you is that one must always speak words that are pleasing, respectful, and sweet.”
Shri Hari further recounted, “We then told Raghavanand Swami, ‘Water has been arranged, but now it is midday and we are hungry, so make some arrangement for food as well.’ At that moment, Sura Khachar remarked humorously, ‘Maharaj, will food descend from the sky here for us to eat?’ Raghavanand Swami stood up and said, ‘Please rest under this tree; by the divine grace of Maharaj, I will serve you all laddus right here shortly.’ Saying this, he walked about two miles to a nearby village of Garasiyas (Rajput landlords). In the village square, an assembly of Darbars was seated. Swami covered his head with a cloth, entered the local Ramji temple, and began to weep loudly.
The Darbars wondered what deep sorrow had befallen a holy sadhu. They approached him and asked, ‘Rajgar (respected priest), why are you weeping so bitterly?’ Covering his head with his sheet, Raghavanand Swami replied, ‘While traveling on a pilgrimage to Dwarka, my mother passed away on the road. Her final wish was that I must host a funeral feast (khandhiya) in her memory tomorrow morning. Being a wandering pilgrim without a home or resources, how can I fulfill this? You Darbars are noble and generous; if you could kindly assist, it would be a great act of charity.’ Moved by his sorrow, the Darbars immediately called their attendants and provided generous rations (seedha) of ghee, jaggery, wheat flour, and other essentials.
Raghavanand Swami carried the provisions back to the spot where Shriji Maharaj, Sura Khachar, and the group were resting. Smiling at Sura Khachar, he remarked, ‘Sura Bapu, behold! Here are the laddus that have descended from the sky!’ The saints then prepared fresh laddus, and everyone partook of the meal with immense joy and love.”
Thus, through the sweet eloquence and mindful speech of Raghavanand Swami, the traveling party received both cool water from the well and a joyful feast of laddus.
- From the teachings of Sadguru Shri Adbhutanand Swami…
🙏