માંકૂવા ગામ કચ્છમાં આવેલું છે, જે ગઢડાથી લગભગ ૪૦૦ કિલોમીટર દૂર થાય. તે કાળે કોઈ પાકા રસ્તા નહોતા, છતાં ભક્તો દોઢ મણ વજનનું રોકડ નાણાંનું પોટલું માથે ઉપાડી ગઢપુર પહોંચ્યા.
Gujarati
કચ્છ માંકૂવાના ઉકા ભગત, હરજી ભગત અને કરિયાણી અન્નકૂટમાં મૂળાની લીલા
માંકૂવા ગામ કચ્છમાં આવેલું છે, જે ગઢડાથી લગભગ ૪૦૦ કિલોમીટરના અંતરે થાય છે. તે સમયે કોઈ પાકા રસ્તાઓ કે વાહનોની સગવડ નહોતી. આવા નિર્જન અને ચોર-લૂંટારાના ભયવાળા વગડાઉ માર્ગે રોકડા ચલણી સિક્કાઓનું પોટલું—જેનું વજન જ લગભગ દોઢ મણ (૩૦ કિલો) જેટલું થતું હતું—તે માથે ઉપાડીને, સાથે પોતાનાં કપડાં અને પૂજાનો સામાન લઈ દર્શને નીકળવું એ કેટલી પ્રચંડ શ્રદ્ધા દર્શાવે છે!
માંકૂવાના પરમ ભક્ત ઉકા ભગત, હરજી ભગત અને તેમની સુપુત્રી રામબાઈ ત્રણેય આટલો કઠિન પ્રવાસ ખેડીને પગપાળા ગઢડા પહોંચ્યાં. તે સમયે શ્રીજીમહારાજ ગંગાજળિયા કૂવા પાસે આવેલા જાંબુડાના વૃક્ષ નીચે સંતો-હરિભક્તોની સભા ભરીને બિરાજતા હતા. બંને ભક્તોએ આવીને પ્રભુના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા અને રૂપિયાનું એ ભારે પોટલું શ્રીહરિના ચરણોમાં મૂકી દીધું. રામબાઈએ દૂરથી પ્રણામ કરી સ્ત્રી ભક્તોની સભામાં સ્થાન લીધું.
શ્રીજીમહારાજે પૂછતાં બંને ભક્તોએ વિનમ્ર ભાવે અરજ કરી: “હે મહારાજ! ભક્તરાજ દાદા ખાચર આપના અને સંતો-ભક્તોના નિભાવ માટે પોતાનું સર્વસ્વ ખર્ચી રહ્યા છે. એ સેવાકાર્યમાં અમારાથી બની શકી તેટલી આ નાનકડી મદદ આપના ચરણોમાં લાવ્યા છીએ. હવે અમારી એટલી જ પ્રાર્થના છે કે આપ અમને ત્રણેયને આપની સેવામાં કાયમ રાખી લો!”
મહારાજે તેમની પરીક્ષા કરતાં પૂછ્યું: “તમારે સાધુ થવું છે કે સિદ્ધ થવું છે? જો સાધુ થવું હોય તો આ નરનારાયણાનંદ સ્વામીના મંડળમાં ભળી જાવ, અને જો સિદ્ધ થવું હોય તો અમે કહીએ તેમ કરો!” ત્યારે ઉકાભાઈ અને હરજીભાઈએ હાથ જોડી પોતાની કચ્છી ગ્રામ્ય બોલીમાં કહ્યું: “હે મહારાજ! અમારે તો અમારા કચ્છના અસલ ઓઠાવાળું કરવું છે (એટલે કે ઓછી મહેનતે વધુ આધ્યાત્મિક ફળ મળે તેવો રોકડો માર્ગ લેવો છે)! લાખ રૂપિયા લેવાના સપના જોવા કરતાં હાથમાં આવેલો રોકડો રૂપિયો ભલો; માટે આપ જે આજ્ઞા કરો તે જ અમારે શિર સાટે પાળવી છે!”
શ્રીહરિ તેમની નિખાલસતા જોઈ રાજી થઈ ગયા અને બોલ્યા: “તો તમે બંને લક્ષ્મીવાડીમાં જીવુબાના ખેતરમાં ખેતીકામ કરો, અને તમારી દીકરી રામબાઈને સાંખ્યયોગી કરી જીવુબાની સેવામાં રાખો.” બંને ભક્તો રાજી થઈ ગયા. બંને ભક્તો લક્ષ્મીવાડીમાં ખેતીની સેવામાં લાગી ગયા. એક વખત ખેતરમાં હળ-સાંતી હાંકતી વખતે ખેતરના ચાસમાં તેમને અખંડ તેજના અંબાર દેખાવા લાગ્યા અને શ્રીહરિની દિવ્ય મૂર્તિ પ્રત્યેક ક્રિયામાં સાક્ષાત્ પ્રત્યક્ષ દેખાવા લાગી! જે સિદ્ધદશા હજારો વર્ષના કઠોર તપ પછી પણ મળવી મુશ્કેલ છે, તે શ્રીહરિની આજ્ઞા પાળવાથી તેમને સહજ પ્રાપ્ત થઈ ગઈ! તેમની દીકરી રામબાઈ પણ જીવુબાની એકાંતિક સેવાથી સમાધિવાળાં પરમ મુક્ત બન્યાં.
સંવત ૧૮૭૭ના કારતક માસમાં શ્રીજીમહારાજે કારિયાણીમાં ભવ્ય અન્નકૂટોત્સવ ઊજવ્યો. તે સમયે ઉકા ભગત અને હરજી ભગતે લક્ષ્મીવાડીમાં પકવેલા તાજા, સરસ મજાના વિશાળ મૂળાનું મોટું ગાડું ભરીને કારિયાણી લાવ્યા. ચાતુર્માસ પૂર્ણ થતાં મહારાજે એ તમામ મૂળા અન્નકૂટમાં ઠાકોરજીને ધરાવ્યા અને ત્યારબાદ સંતો-હરિભક્તોને મૂળાની પ્રસાદી વહેંચી. શ્રીહરિએ તો દિવ્ય વિનોદ કરતાં ઘણા મૂળા સંતો તરફ દૂરથી હવામાં ઉછાળ્યા! એ મહાપ્રસાદી ઝીલવા માટે મોટા મોટા વયોવૃદ્ધ મરજાદી સંતો પણ દોડાદોડી કરવા લાગ્યા!
આ અદ્ભુત લીલાનું વર્ણન સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્તચિંતામણિના પ્રકરણ ૮૭ની કડી ૩૯-૪૦માં કર્યું છે:
પછી એક દિવસ મહારાજે, મૂળા મંગાવ્યા સંતને કાજે..!
કૈક સંતને આપિયા હાથે, બીજા ઉછાળી નાખીયા નાથે...!!
લીધા જને જાણી પરસાદી, ઉઠ્યા સંત મોટા મરજાદી..!
કર્યો ઉત્સવ અનુપમ જાણો, આસો વદી દિવાળી પ્રમાણે..!
તેમજ પ્રકરણ ૧૧૨ની કડી ૨૧માં કચ્છના આ મુક્તોનું સ્મરણ કરતાં ગાયું છે:
ઉકો હરજી રામજી દોય, કૃષીકર કરમશી સોય..!
જોધો જેઠો મેઘો હરિનાથ, ભગો અરજણ બીજલો સાથ..!!
- શ્રીભક્તચિંતામણિના મુક્તોના ચિંતનમાંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
कच्छ मांकुवा के उका भगत, हरजी भगत और करियाणी अन्नकूट में मूली की लीला
कच्छ का मांकुवा गाँव गढ़डा से लगभग 400 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। उस काल में न तो पक्के मार्ग थे और न ही सुलभ यातायात के साधन। चोर-डाकुओं के भय से भरे इस बीहड़ मार्ग पर नकदी सिक्कों की भारी पोटली—जिसका वजन लगभग डेढ़ मन (30 किलोग्राम) था—उसे सिर पर उठाकर, अपने वस्त्र और पूजा सामग्री सहित पैदल यात्रा करना भक्तों की पराकाष्ठापूर्ण निष्ठा को दर्शाता है!
मांकुवा के अनन्य भक्त उका भगत, हरजी भगत और उनकी पुत्री रामबाबाई यह 400 किलोमीटर की दुर्गम यात्रा पैदल तय करके गढ़डा पहुँचे। उस समय श्रीजी महाराज गंगाजलिया कुएँ के समीप जामुन के वृक्ष की शीतल छाया में सभा सहित विराजमान थे। दोनों भक्तों ने साष्टांग प्रणाम किया और वह भारी धन की पोटली प्रभु के चरणों में समर्पित कर दी। रामबाई ने दूर से प्रणाम कर महिला भक्तों की सभा में स्थान लिया।
श्रीजी महाराज द्वारा पूछने पर दोनों भक्तों ने विनम्र भाव से निवेदन किया: “हे महाराज! भक्तराज दादा खाचर आपके और संत-समाज के लिए अपना सर्वस्व न्योछावर कर रहे हैं। उस सेवा-यज्ञ में हमसे जो अल्प बन पड़ा, वह भेंट आपके चरणों में लेकर आए हैं। अब हमारी इतनी ही प्रार्थना है कि हम तीनों को आजीवन अपनी पावन सेवा में रख लीजिए!”
प्रभु ने उनकी परीक्षा लेते हुए पूछा: “तुम्हें साधु बनना है या सिद्ध? यदि साधु बनना है तो नरनारायणानंद स्वामी के मंडल में सम्मिलित हो जाओ, और यदि सिद्ध बनना है तो जैसा हम कहें वैसा करो!” तब उका भगत और हरजी भगत ने हाथ जोड़कर अपनी सीधी-सादी कच्छी बोली में कहा: “हे महाराज! हमें तो अपने कच्छ का खरा सौदा करना है (अर्थात कम प्रयास में जो सर्वाधिक लाभ दे, वही सीधा मार्ग चाहिए)! लाख रुपये मिलने के सपने देखने से हाथ का एक नकद रुपया श्रेष्ठ है; अतः आप जो आज्ञा देंगे, हम उसे शिरोधार्य करेंगे!”
उनकी निष्कपटता से प्रसन्न होकर श्रीहरि ने कहा: “तो तुम दोनों लक्ष्मीवाड़ी में जीवुबा के खेतों में कृषि-सेवा करो, और अपनी पुत्री रामबाई को सांख्ययोगी बनाकर जीवुबा की सेवा में सौंप दो।” दोनों भक्त सहर्ष तैयार हो गए। वे लक्ष्मीवाड़ी में निष्काम भाव से हल जोतने लगे। एक दिन हल चलाते समय खेत की क्यारियों में उन्हें निरंतर अलौकिक प्रकाश के पुंज दिखाई देने लगे और प्रत्येक क्रिया में श्रीहरि की दिव्य मूर्ति का साक्षात् दर्शन होने लगा! जो सिद्ध-दशा सहस्रों वर्षों की कठिन तपस्या से भी दुर्लभ है, वह आज्ञा-पालन मात्र से उन्हें अनायास प्राप्त हो गई! उनकी पुत्री रामबाई भी जीवुबा की सेवा में रहकर समाधि-युक्त परम मुक्तात्मा बन गईं।
संवत 1877 के कार्तिक मास में जब श्रीजी महाराज ने करियाणी में भव्य अन्नकूट महोत्सव आयोजित किया, तब उका भगत और हरजी भगत लक्ष्मीवाड़ी में उगाई गई ताजी, विशाल मूलियों का पूरा छकड़ा (बैलगाड़ी) भरकर करियाणी लाए। चातुर्मास की समाप्ति पर महाराज ने वे सभी मूलियाँ अन्नकूट में ठाकुरजी को अर्पित कीं और तत्पश्चात संतों-भक्तों को प्रसादी के रूप में बाँटीं। श्रीहरि ने विनोद करते हुए बहुत सी मूलियाँ हवा में उछालकर संतों की ओर फेंकी! उस महाप्रसादी को पाने के लिए बड़े-बड़े वयोवृद्ध और मर्यादावादी संत भी लपक पड़े!
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने भक्तचिंतामणि के प्रकरण 87 की कड़ी 39-40 में इस पावन लीला का गान किया है:
પછી એક દિવસ મહારાજે, મૂળા મંગાવ્યા સંતને કાજે..!
કૈક સંતને આપિયા હાથે, બીજા ઉછાળી નાખીયા નાથે...!!
લીધા જને જાણી પરસાદી, ઉઠ્યા સંત મોટા મરજાદી..!
કર્યો ઉત્સવ અનુપમ જાણો, આસો વદી દિવાળી પ્રમાણે..!
तथा प्रकरण 112 की कड़ी 21 में इन निष्ठावान मुक्तात्माओं का स्मरण किया है:
ઉકો હરજી રામજી દોય, કૃષીકર કરમશી સોય..!
જોધો જેઠો મેઘો હરિનાથ, ભગો અરજણ બીજલો સાથ..!!
- श्री भक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन से… 🙇🏻♂️🙏
English
Uka Bhagat and Harji Bhagat of Mankuva: Selfless Service and the Divine Radish Pastime in Kariyani
The village of Mankuva is situated in Kutch, approximately 400 kilometers away from Gadhada. In those days, paved highways and public conveyances did not exist. Walking that enormous distance along perilous wilderness trails infested with bandits while carrying on their heads a heavy bundle of metallic currency weighing nearly one and a half maunds (around 30 kg), along with their personal clothes and worship articles, stands as a breathtaking testament to the peerless faith of those early devotees!
Uka Bhagat, Harji Bhagat, and their devout daughter Rambai traversed this arduous 400-kilometer trail entirely on foot to reach Gadhpur. At that time, Shreeji Maharaj was holding a spiritual assembly under the soothing shade of a rose-apple (jambu) tree beside the Gangajalio well. Prostrating before the Lord, the two brothers laid the heavy bundle of hard-earned savings at Shreehari’s sacred lotus feet. Rambai bowed reverently from afar and joined the assembly of women devotees.
When Maharaj inquired about their pilgrimage, they prayed with profound humility: “O Maharaj! Noble devotee Dada Khachar exhausts his wealth daily to sustain this vast holy fellowship of saints and pilgrims. We have brought our humble life savings to assist in this noble service. Our only plea is that Thou mayest keep all three of us permanently in Thy holy service!”
Maharaj tested their inner disposition: “Do you desire to become ascetics (sadhus) or enlightened beings (siddhas)? If you wish to become sadhus, join the troupe of Narnarayanand Swami; if you wish to become siddhas, do exactly as We instruct!” Folding their hands, Uka Bhagat and Harji Bhagat replied in their delightful Kutchi dialect: “O Lord! We desire the straightforward, dependable bargain of our Kutch heritage (direct spiritual gain with unswerving obedience)! A single silver rupee in hand is far better than dreaming of a hundred thousand rupees; therefore, whatever Thou commandest, we shall obey with our lives!”
Delighted by their guileless surrender, Shreehari instructed: “Then both of you shall tend the agricultural fields of Jivuba in Lakshmi Vadi, and your daughter Rambai shall be initiated as a Sankhyayogi devotee to serve Jivuba.” The devotees rejoiced in their assigned duties. Tending the soil with pure devotion, one day while plowing the earth, brilliant circles of transcendental light radiated from every furrow, and Shreehari’s divine form became continuously visible to them in every daily action! The sublime state of continuous God-consciousness (siddha-dasha)—unattainable even through millennia of severe austerities—was effortlessly bestowed upon them through simple obedience to the Lord’s word! Their daughter Rambai likewise attained ecstatic states of samadhi through her selfless service to Jivuba.
In the auspicious month of Kartik, Samvat 1877, Shreeji Maharaj celebrated the grand Annakut festival in Kariyani. For this occasion, Uka Bhagat and Harji Bhagat brought a massive cart loaded to the brim with giant, fresh radishes harvested from Lakshmi Vadi. At the conclusion of the four holy monsoon months, Maharaj offered the radishes to the deities in the Annakut and distributed them to the sants. In playful divine delight, Maharaj began tossing the large radishes high into the air toward the assembly! To catch those sanctified radishes (mahaprasad), even the most reserved and austere elderly saints abandoned all decorum and leapt eagerly to catch the divine gifts!
Sadguru Nishkulanand Swami immortalizes this enchanting pastime in Bhaktachintamani (Chapter 87, Verses 39–40):
પછી એક દિવસ મહારાજે, મૂળા મંગાવ્યા સંતને કાજે..!
કૈક સંતને આપિયા હાથે, બીજા ઉછાળી નાખીયા નાથે...!!
લીધા જને જાણી પરસાદી, ઉઠ્યા સંત મોટા મરજાદી..!
કર્યો ઉત્સવ અનુપમ જાણો, આસો વદી દિવાળી પ્રમાણે..!
And in Chapter 112, Verse 21, he remembers these exalted souls:
ઉકો હરજી રામજી દોય, કૃષીકર કરમશી સોય..!
જોધો જેઠો મેઘો હરિનાથ, ભગો અરજણ બીજલો સાથ..!!
- From the reflections on the Muktas of Shri Bhaktachintamani… 🙇🏻♂️🙏