શ્રીજીમહારાજ એકવખત ધોરાજીમાં એક રાજપૂત સત્સંગીના ઘરે બિરાજતા હતા. ગોંડલથી દરબાર હઠીભાઈ અને તેમના કારભારી કોઈ કામસર ધોરાજી આવ્યા હતા.
Gujarati
ધોરાજીમાં કુંભાર ભક્તના ફળિયામાં ગોંડલના દરબાર હઠીભાઈને શ્રીહરિનો સત્સંગ
શ્રીજીમહારાજ એકવખત ધોરાજી ગામમાં એક ગરીબ રાજપૂત સત્સંગીના ઘરે બિરાજતા હતા. તે જ દિવસે ગોંડલના શાસક દરબાર હઠીભાઈ અને તેમનો કારભારી કોઈ સરકારી કામકાજ અર્થે ધોરાજી આવેલા. બજારમાં કચેરીના કામ દરમિયાન કોઈકે સમાચાર આપ્યા કે, “ભગવાન સહજાનંદ સ્વામી હાલ ધોરાજી ગામમાં જ બિરાજે છે!”
દરબાર હઠીભાઈ તો સરકારી કામ ઝડપથી પૂરું કરી શ્રીહરિનાં દર્શન કરવા માટે અધીરા બન્યા. પરંતુ સાથે રહેલા રૂઢિચુસ્ત કારભારીએ વાંધો ઉઠાવ્યો: “આપણે ગોંડલના દરબાર થઈને એક સામાન્ય રાજપૂતના ઘેર જવું શોભા ન દે!” આમ કહી કારભારીએ દરબારને દર્શને જતાં રોકવા ઘણા પ્રયાસ કર્યા.
આ વાતની જાણ કોઈ હરિભક્તે શ્રીજીમહારાજને કરી કે ગોંડલના દરબાર હઠીભાઈ આપનાં દર્શને આવવા માંગે છે. શ્રીહરિએ યજમાન રાજપૂત ભક્તને પ્રેમથી પૂછ્યું: “ભાઈ! તમારા ઘેર ગોંડલના દરબાર પધારે તો લોકવ્યવહારે તમારે કંઈ મોટો ખર્ચ કરવો પડે કે?” રાજપૂત ભક્ત બોલ્યા: “હે મહારાજ! તેઓ મોટા દરબાર હોવાથી તેમના માન-મરતબા પ્રમાણે કસુંબા-પાણી, મિઠાઈ અને અદબ-સત્કારનો ખાસ્સો ખર્ચ કરવો પડે.” શ્રીહરિએ તરત જ કહ્યું: “તો તો અમારા નિમિત્તે તમારા જેવા ગરીબ ભક્તને માથે બિનજરૂરી મોટો ખર્ચ આવી પડે, માટે અમે અહીં નહીં રહીએ!” આમ કહી શ્રીહરિ તત્કાળ ઊભા થયા અને સંતો-હરિભક્તો સાથે ગામના છેવાડે રહેતા એક ગરીબ કુંભાર સત્સંગીના ઘેર પધાર્યા!
કુંભાર ભક્ત પોતાના આંગણે સાક્ષાત્ પરબ્રહ્મને પધારેલા જોઈ હર્ષઘેલા થઈ ગયા. તેમણે પોતાના ફળિયામાં શ્રીહરિને પ્રેમથી બેસાડ્યા. આટલી વારમાં દરબાર હઠીભાઈ ઘોડે સવાર થઈ પેલા રાજપૂતના ઘેર પહોંચ્યા. ત્યાં પૂછપરછ કરતાં જાણવા મળ્યું કે, “શ્રીહરિ તો ગામને છેવાડે કુંભાર ભગતના ફળિયામાં પધાર્યા છે!” કારભારીએ ફરીથી દરબારને રોકતાં કહ્યું: “બાપુ! કુંભારના ઘેર ગામધણી દરબાર થઈને પગ ન મુકાય; આપણી આબરૂ જશે!” પરંતુ હઠીભાઈને તો શ્રીહરિનાં દર્શનની એવી તીવ્ર લગની લાગી હતી કે તેઓ કોઈના રોક્યા રોકાયા નહીં. તેમણે મક્કમ અવાજે કહ્યું: “લોકવ્યવહાર અને સમાજ જે કહે તે ખરું, પણ આજે મારે સ્વામિનારાયણ પ્રભુનાં દર્શન કરવાં જ છે!”
દરબાર હઠીભાઈ ઘોડો દોડાવી સીધા કુંભારના ફળિયે પહોંચ્યા. ઘોડેથી નીચે ઊતરી તેમણે શ્રીહરિનાં દર્શન કરી ભાવપૂર્વક પ્રણામ કર્યા. તે સમયે શ્રીહરિ ગરીબ કુંભાર ભક્તના પ્રેમવશ થઈ ફળિયામાં અનાજના જૂના શણના કોથળા (ગૂણીયા) પર હેઠા બેઠા હતા! હઠીભાઈને આવેલા જોઈ શ્રીહરિએ તેમને આવકાર આપ્યો અને પોતાની બાજુમાં એક ગૂણીયું પથરાવી આદરપૂર્વક બેસાડ્યા, પછી સેવકને કહ્યું, “દરબાર માટે ઠંડું પાણી લાવો.”
કુંભાર ભગતે માટીની નવી બનાવેલી બે નાની ઘડૂલીઓમાં (શંભુમાં) કૂવાનું મીઠું શીતળ જળ ભરી આપ્યું. શ્રીહરિએ એક ઘડૂલીમાંથી પોતે અમૃત જેવું જળ પીધું અને બીજી ઘડૂલી હઠીભાઈને પ્રેમથી આપીને કહ્યું, “દરબાર! મોઢે માંડીને શીતળ જળ પીઓ!” દરબારે જરાય અભિમાન રાખ્યા વિના માટીના પાત્રમાંથી જળ આરોગ્યું. શ્રીહરિએ તેમના ખબર-અંતર પૂછી સત્સંગની વાતો કરી.
ત્યારબાદ શ્રીહરિએ કહ્યું, “દરબાર! આપ અમારે કાજે આટલે દૂર પધાર્યા છો, તો હવે સત્સંગી થઈને વર્તમાન ધારણ કરો!” ત્યારે હઠીભાઈએ અત્યંત નિખાલસતાથી કહ્યું: “હે મહારાજ! અમે તો સંસારી જીવ છીએ અને જન્મ-જન્માંતરથી માયાના વમળમાં અટવાયેલા છીએ. એકસાથે બધા નિયમો પાળવા તો મારા માટે કઠિન છે, પરંતુ આજથી ‘ચોરી ન કરવી’ અને ‘અવેરી (અન્યની સંપત્તિ પચાવી પાડવી) ન કરવી’—આ બે નિયમો હું શિર સાટે પાળીશ! બાકીના નિયમો આપની કૃપાથી ધીમે ધીમે ગ્રહણ કરીશ.”
દરબારનું આવું નિરભિમાનીપણું અને નિખાલસ કબૂલાત જોઈ શ્રીહરિ અતિશય પ્રસન્ન થયા! તેમણે તાલી પાડી સભા પ્રત્યે ગૌરવથી કહ્યું: “આ હઠીભાઈનું કલ્યાણ અમે મુક્તાનંદ સ્વામી સરીખું કરીશું!” દરબારે ભાવપૂર્વક વર્તમાન ધારણ કર્યાં અને શ્રીહરિએ તેમના મસ્તક પર પોતાના બંને પાવન હસ્ત મૂકી અમૃતમય આશીર્વાદ આપ્યા.
- શ્રીજીમહારાજ પ્રગટની વાતોમાંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
धोराजी में कुंभकार भक्त के आँगन में गोंडल के दरबार हठीभाई पर श्रीहरि की कृपा
एक समय श्रीजी महाराज धोराजी गाँव में एक निर्धन राजपूत सत्संगी के घर विराजमान थे। उसी दिन गोंडल के शासक दरबार हठीभाई और उनके दीवान किसी राजकीय कार्य से धोराजी आए थे। बाज़ार में कामकाज के दौरान किसी ने सूचना दी कि, “भगवान सहजानंद स्वामी इस समय धोराजी में ही पधारे हुए हैं!”
दरबार हठीभाई राजकीय कार्य शीघ्र समाप्त कर श्रीहरि के दर्शन करने हेतु अत्यंत व्याकुल हो उठे। किंतु उनके रूढ़िवादी दीवान ने आपत्ति जताते हुए कहा: “हम गोंडल के शासक होकर एक साधारण राजपूत के घर जाएँ, यह हमारे मान-सम्मान के विरुद्ध है!” दीवान ने दरबार को दर्शन हेतु जाने से रोकने के अनेक प्रयास किए।
किसी भक्त ने श्रीजी महाराज को सूचना दी कि गोंडल के दरबार हठीभाई आपके दर्शनार्थ आना चाहते हैं। श्रीहरि ने यजमान राजपूत भक्त से पूछा: “भाई! यदि गोंडल के दरबार तुम्हारे घर पधारें, तो क्या तुम्हें लोकाचार वशिभूत कोई बड़ा व्यय करना पड़ेगा?” राजपूत भक्त ने नम्रता से कहा: “हे महाराज! वे बड़े शासक हैं, अतः उनकी प्रतिष्ठा के अनुरूप अफ़ीम (कसुंबा), मिष्ठान्न और भव्य आदर-सत्कार का बहुत भारी खर्च करना पड़ेगा।” श्रीहरि ने तुरंत कहा: “तो फिर हमारे निमित्त से तुम्हारे जैसे निर्धन भक्त पर अनुचित आर्थिक बोझ पड़े, यह हमें स्वीकार नहीं; अतः हम यहाँ नहीं ठहरेंगे!” इतना कहकर प्रभु तुरंत उठ खड़े हुए और संतों सहित गाँव के छोर पर रहने वाले एक गरीब कुम्हार (कुंभकार) भक्त के घर पधार गए!
कुम्हार भक्त अपने द्वार पर साक्षात् परब्रह्म को पधारे देखकर आनंदविभोर हो गया। उसने अपने कच्चे आँगन में श्रीहरि को प्रेमपूर्वक बैठाया। इतने में दरबार हठीभाई घोड़े पर सवार होकर राजपूत के घर पहुँचे। वहाँ पता चला कि, “श्रीहरि तो गाँव के बाहरी छोर पर कुम्हार के आँगन में पधारे हैं!” दीवान ने पुनः रोका: “बापू! गाँव के राजा होकर कुम्हार के घर जाना हमारी प्रतिष्ठा को धूल में मिला देगा!” किंतु हठीभाई को प्रभु-दर्शन की ऐसी उत्कट प्यास लगी थी कि वे किसी के रोके नहीं रुके। उन्होंने दृढ़ता से कहा: “संसार और मर्यादा जो कहे सो कहे, किंतु आज मैं भगवान स्वामीनारायण के दर्शन अवश्य करूँगा!”
दरबार हठीभाई सीधे कुम्हार के आँगन में पहुँचे। घोड़े से उतरकर उन्होंने श्रीहरि के दर्शन कर साष्टांग प्रणाम किया। उस समय श्रीहरि कुम्हार के प्रेम के वशीभूत होकर आँगन में टाट के पुराने बोरे (गुणी) पर ही नीचे बैठे हुए थे! हठीभाई को आया देखकर श्रीहरि ने उनका स्वागत किया और अपने समीप ही एक टाट का बोरा बिछवाकर उन्हें आदर से बैठाया, फिर सेवक से कहा, “दरबार के लिए शीतल जल लाओ।”
कुम्हार भक्त ने मिट्टी की दो नई छोटी कुल्हड़ों (शंभू) में कुएँ का शीतल और मीठा जल भरकर प्रस्तुत किया। श्रीहरि ने एक कुल्हड़ से स्वयं अमृततुल्य जल पिया और दूसरा कुल्हड़ हठीभाई को थमाते हुए कहा, “दरबार! मुँह लगाकर शीतल जल पीजिए!” दरबार ने जाति-वर्ण और पद का किंचित् भी अभिमान किए बिना मिट्टी के पात्र से जल ग्रहण किया।
वार्तालाप के पश्चात श्रीहरि ने कहा, “दरबार! आप हमारे दर्शन हेतु यहाँ तक पधारे हैं, तो अब सत्संगी बनकर नियम-वर्तमान धारण कीजिए!” तब हठीभाई ने परम निष्कपटता से निवेदन किया: “हे महाराज! हम सांसारिक जीव हैं और जन्म-जन्मांतर से माया में भटके हुए हैं। मेरे लिए सभी कठिन नियमों का एक साथ पालन करना तो दुष्कर है, किंतु आज से ‘चोरी न करना’ और ‘अवेरी (दूसरों का धन हड़पना) न करना’—इन दो नियमों का मैं प्राणप्रण से पालन करूँगा! शेष नियम आपकी कृपा से धीरे-धीरे जीवन में उतारूँगा।”
दरबार की ऐसी निरहंकारिता और निष्कपट स्वीकारोक्ति देखकर श्रीहरि अत्यंत गद्गद हो गए! उन्होंने ताली बजाकर सभा में उद्घोष किया: “इस हठीभाई का मोक्ष हम मुक्तानंद स्वामी के समान करेंगे!” दरबार ने वर्तमान धारण किए और श्रीहरि ने उनके मस्तक पर अपने दोनों अभयहस्त रखकर दिव्य आशीर्वाद प्रदान किया।
- श्रीजी महाराज प्रगटनी बातों से… 🙇🏻♂️🙏
English
Shrihari in Dhoraji: Bestowing Satsang upon Gondal Darbar Hathibhai in a Humble Potter’s Courtyard
Once, Shreeji Maharaj was residing at the modest home of a Rajput devotee in the town of Dhoraji. On that very day, Darbar Hathibhai, the chieftain of Gondal, arrived in Dhoraji along with his chief administrator (karbhari) on official administrative business. While in the court market, someone informed them: “Bhagwan Sahjanand Swami is presently gracing our village!”
Eager to behold the Lord, Darbar Hathibhai hurriedly finished his official duties. However, his status-conscious administrator strongly objected: “We are the rulers of Gondal; visiting the humble home of an ordinary Rajput beneath our royal rank is entirely unbecoming!” He devised numerous excuses to dissuade the ruler from visiting.
A devotee brought word to Shreeji Maharaj that Darbar Hathibhai of Gondal was eager for His holy darshan. Maharaj affectionately asked the host Rajput devotee: “Brother! If the ruler of Gondal visits your home, will worldly customs compel you to incur heavy ceremonial expenses?” The poor Rajput replied honestly: “O Maharaj! According to royal etiquette, entertaining such a distinguished guest requires lavish hospitality, including opium-water (kasumba), costly sweets, and ornate arrangements, which would cost a considerable sum.” Shreehari immediately declared: “We shall never allow a devoted seeker of modest means to bear an unnecessary financial burden on Our account! We shall not remain here.” Arising without delay, Shreehari walked with His assembly of sants to the far edge of town to the humble abode of an impoverished potter (kumbhar) devotee!
Overwhelmed with gratitude to find the Supreme Lord at his doorstep, the poor potter lovingly welcomed Maharaj into his dusty courtyard. Meanwhile, Darbar Hathibhai rode on horseback to the Rajput’s house, only to learn: “Shreehari has relocated to the potter’s courtyard at the edge of the village!” The administrator protested vehemently once more: “Bapu! A sovereign ruler must never step foot into the home of a low-caste potter; our royal prestige will be ruined!” But Hathibhai was consumed by an unquenchable thirst for the divine. He firmly rebuffed his minister: “Let worldly society say what it will, but today I shall have the divine darshan of Bhagwan Swaminarayan at any cost!”
Hathibhai galloped straight to the potter’s courtyard. Dismounting his horse, he bowed low in deep reverence before Shreehari. At that moment, Shreehari was sitting humbly on coarse jute sacks (gunny sacks) spread over the earthen floor, completely captivated by the potter’s pure love! Welcoming Hathibhai with warmth, Maharaj had another gunny sack spread beside Him and invited the ruler to sit. Maharaj then instructed His attendant, “Bring cool water for the Darbar.”
The potter devotee brought sweet, cool well-water in two newly molded small earthen pots (shambhu). Shreehari drank delightfully from one clay vessel and handed the second to Hathibhai, saying: “Darbar, drink this refreshing water straight from the vessel!” Setting aside all pride of royal birth and caste taboos, Hathibhai drank deeply from the raw earthenware. Maharaj enquired about his welfare and engaged him in uplifting spiritual dialogue.
Shreehari then proposed: “Darbar! Since you have taken such pains to seek Our darshan, embrace Satsang and accept the sacred vows (vartman)!” Hathibhai answered with disarming sincerity: “O Maharaj! We are worldly souls entangled in the cycles of ignorance for countless births. Abandoning every worldly attachment instantly is difficult for me, but from this very moment, I solemnly vow never to commit theft and never to usurp another’s property (averi)! The remaining vows I shall gradually embrace through Thy divine grace.”
Beholding his guileless humility, absolute honesty, and utter lack of arrogance, Shreehari was overjoyed! Clapping His hands, Maharaj proclaimed to the assembly: “We shall grant spiritual liberation to Hathibhai equal to that of Sadguru Muktanand Swami!” Hathibhai devoutly received the sacred vows, and Shreehari placed both His lotus hands upon his head, bestowing supreme blessings.
- From the divine talks of Shreeji Maharaj Pragatan… 🙇🏻♂️🙏