રામચરિતમાનસમાં સંત તુલસીદાસજીએ કહ્યું છે: ‘નહી દરિદ્ર સમ દુખ જગમાંહી, સંતમિલન સમ સુખ જગ નાહી!’ સંતોના માત્ર મેળાપથી જ જડ-ચેતન સૌ જીવોનું પરમ કલ્યાણ થઈ જાય છે.
Gujarati
જેરામ બ્રહ્મચારી અને કેસૂડાના ખાખરાના વૃક્ષના મુમુક્ષુ આત્માનો મોક્ષ
રામચરિતમાનસમાં સંત તુલસીદાસજીએ ચોપાઈ લખી છે:
નહી દરિદ્ર સમ દુખ જગમાંહી, સંતમિલન સમ સુખ જગ નાહી..!
પર ઉપકાર બચન મન કાયા, સંત સહજ સુભાઉ ખગરાયા..!!
એકવખત શ્રીહરિના પરમ અંગભૂત સેવક જેરામ બ્રહ્મચારી વૈશાખ મહિનાના કાળઝાળ ઉનાળામાં ગઢપુરથી વડતાલ શ્રીહરિનાં દર્શને એકલા પગપાળા જતા હતા. રસ્તામાં સૂમસામ વગડામાં કેડાને કાંઠે એક વિશાળ ખાખરાનું (પલાશનું) વૃક્ષ ઊભેલું હતું. પવનની કોઈ લહેરખી ન હોવા છતાં, જેરામ બ્રહ્મચારી નજીક આવતાં જ એ ખાખરાનું વૃક્ષ અચાનક થરથરવા અને ડોલવા લાગ્યું!
બ્રહ્મચારીજીને વિચાર આવ્યો કે, “કોઈ પવન વગર આ વૃક્ષ કેમ ડોલે છે? જરૂર આ વૃક્ષના શરીરમાં રહેલો આત્મા પૂર્વજન્મનો કોઈ મોક્ષાર્થી મુમુક્ષુ હોવો જોઈએ.” સંતોનો સ્વભાવ તો સહજ પરોપકારી હોય છે. બ્રહ્મચારીજીના મનમાં દયા ઊભરાઈ આવી કે આ પવિત્ર આત્માનું કલ્યાણ કરવું જોઈએ. તેઓ વૃક્ષની નજીક ગયા, પોતાના કમંડળમાંથી પવિત્ર જળ લીધું અને ખાખરાના વૃક્ષ પર જળ છાંટીને પંચવર્તમાન ધરાવ્યાં! પછી શ્રીહરિને અંતરમાં પ્રાર્થના કરી: “હે પ્રભુ! આ વૃક્ષમાં રહેલા મુમુક્ષુ જીવનું કલ્યાણ કરજો!” એમ કહી તેમણે વૃક્ષના થડ પાસે જળની અંજલિ મૂકી અને “સ્વામિનારાયણ… સ્વામિનારાયણ…” મહામંત્રનો ઉચ્ચાર કર્યો.
તત્કાળ એ ખાખરાનું વૃક્ષ અત્યંત હર્ષથી ધ્રૂજી ઊઠ્યું અને તેની ડાળીઓ પર ખીલેલાં અસંખ્ય કેસૂડાંનાં લાલચટક ફૂલો આપોઆપ નીચે ખરી પડ્યાં! જાણે વૃક્ષે સંતના ચરણોમાં પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી હોય! બ્રહ્મચારીજીએ નીચે પડેલાં એ સુગંધી કેસૂડાંનાં ફૂલો પ્રેમથી વીણીને પોતાની ઝોળીમાં ભરી લીધાં, અને થોડો વિશ્રામ કરી વડતાલ તરફ આગળ વધ્યા.
વડતાલ પહોંચી બ્રહ્મચારીજીએ ગોમતીજીમાં સ્નાન કર્યું અને શ્રીજીમહારાજનાં દર્શને ગયા. પ્રભુના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યા. શ્રીહરિએ પ્રેમથી બ્રહ્મચારીજીને આલિંગન આપી કુશળ સમાચાર પૂછ્યા. તે વખતે જેરામ બ્રહ્મચારીજીએ પોતાની ઝોળીમાંથી કેસૂડાંનાં તાજાં ફૂલો કાઢી એક મોટા ત્રાંસમાં શ્રીહરિના ચરણકમળમાં ધર્યાં, અને વગડામાં ખાખરાના વૃક્ષને વર્તમાન ધરાવ્યાની સમગ્ર વિગત વર્ણવી.
શ્રીહરિએ એ સુંદર કેસૂડાં હાથમાં લીધાં અને અત્યંત પ્રસન્ન થઈને સભામાં બોલ્યા: “હે સંતો-ભક્તો! પૂર્વજન્મમાં એ ખાખરાના વૃક્ષનો આત્મા એક મહાન તપસ્વી ઋષિ હતો. પરંતુ કોઈ કારણસર એક સિદ્ધ ઋષિનો અપરાધ થઈ જતાં તેમને વૃક્ષનો દેહ પ્રાપ્ત કરવાનો શ્રાપ મળેલો. તે ઘણા લાંબા સમયથી કેડાના કાંઠે વૃક્ષરૂપે ઊભા રહી સંતો-ભક્તોનાં દર્શન દ્વારા પોતાના પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરતો હતો. આજે જેરામ બ્રહ્મચારી જેવા નિર્દોષ સંતનાં દર્શન થતાં જ તેણે કાલાવાલા કરી મુક્તિ માંગી. બ્રહ્મચારીજીએ તેને વર્તમાન ધરાવ્યાં છે, માટે હવે એ પવિત્ર આત્મા ઉત્તમ સત્સંગી કુળમાં મનુષ્ય દેહ ધારણ કરી અક્ષરધામનો અધિકારી બનશે!”
ત્યારબાદ શ્રીહરિએ કેસૂડાંના ફૂલોનો ત્રાંસ મૂળજી બ્રહ્મચારીને સોંપ્યો અને કહ્યું કે આમાંથી કેસૂડાંનો દિવ્ય રંગ તૈયાર કરો. બીજે દિવસે હોળી-રંગોત્સવના પર્વે શ્રીહરિએ એ જ કેસૂડાંના રંગથી સમસ્ત સંતો-હરિભક્તો સાથે દિવ્ય રંગોત્સવ ઊજવ્યો!
- શ્રીહરિચરિત્રચિંતામણિમાંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
जेराम ब्रह्मचारी और पलाश (खाखरा) के वृक्ष की मुमुक्षु आत्मा का मोक्ष
रामचरितमानस में संत तुलसीदास जी ने बड़ी सुंदर चौपाई लिखी है:
નહી દરિદ્ર સમ દુખ જગમાંહી, સંતમિલન સમ સુખ જગ નાહી..!
પર ઉપકાર બચન મન કાયા, સંત સહજ સુભાઉ ખગરાયા..!!
एक समय श्रीहरि के अनन्य सेवक जेराम ब्रह्मचारी वैशाख मास की ग्रीष्म ऋतु में गढ़पुर से वडताल श्रीजी महाराज के दर्शन हेतु अकेले पैदल जा रहे थे। मार्ग में एक निर्जन वन में पगडंडी के किनारे पलाश (खाखरा) का एक विशाल वृक्ष खड़ा था। उस समय वायु की तनिक भी लहर नहीं चल रही थी, फिर भी जेराम ब्रह्मचारी को समीप आते देख वह पलाश का वृक्ष अचानक काँपने और डोलने लगा!
ब्रह्मचारी जी के मन में विचार आया, “बिना किसी वायु के यह वृक्ष इस प्रकार क्यों डोल रहा है? निश्चय ही इस वृक्ष के शरीर में कोई पूर्वजन्म का मुमुक्षु साधक निवास कर रहा है।” संतों का स्वभाव तो स्वाभाविक रूप से परोपकारी होता है। ब्रह्मचारी जी के हृदय में करुणा उमड़ पड़ी कि इस पवित्र आत्मा का कल्याण करना चाहिए। वे वृक्ष के निकट गए, अपने कमंडल से पवित्र जल निकाला और वृक्ष पर छिड़ककर उसे पंचवर्तमान धारण कराए! तत्पश्चात उन्होंने श्रीहरि से प्रार्थना की: “हे प्रभु! इस वृक्ष में स्थित मुमुक्षु जीव का मोक्ष करें!” उन्होंने वृक्ष की जड़ के पास जल की अंजलि अर्पित की और “स्वामीनारायण… स्वामीनारायण…” महामंत्र का उच्चारण किया।
तत्काल वह पलाश का वृक्ष अत्यंत आनंद और कृतज्ञता से थरथरा उठा, और उसकी शाखाओं पर खिले हुए अनगिनत सुंदर लाल टेसू (केसूड़ा) के फूल स्वतः नीचे झड़ने लगे! मानो वृक्ष ने संत के चरणों में पुष्पांजलि समर्पित की हो! ब्रह्मचारी जी ने नीचे गिरे उन सुगंधित केसूड़ा के फूलों को प्रेमपूर्वक अपनी झोली में भर लिया, और विश्राम के उपरांत वडताल की ओर आगे बढ़ गए।
वडताल पहुँचकर ब्रह्मचारी जी ने गोमती सरोवर में स्नान किया और श्रीजी महाराज के दर्शनार्थ उपस्थित हुए। प्रभु के चरणों में साष्टांग दंडवत प्रणाम किया। श्रीहरि ने स्नेह से ब्रह्मचारी जी को आलिंगन में बाँधकर कुशलक्षेम पूछा। तब जेराम ब्रह्मचारी ने अपनी झोली से केसूड़ा के ताजे फूल निकालकर एक विशाल थाल में श्रीहरि के श्रीचरणों में अर्पित किए और मार्ग में पलाश के वृक्ष को वर्तमान धारण कराने की पूरी घटना सुनाई।
श्रीहरि ने वे सुंदर फूल हाथ में लिए और अत्यंत प्रसन्न होकर सभा में बोले: “हे संतों और भक्तों! पूर्वजन्म में इस पलाश के वृक्ष की आत्मा एक महान तपस्वी साधक थी। किंतु एक सिद्ध ऋषि का अपराध हो जाने के कारण उसे वृक्ष का शरीर धारण करने का शाप मिला था। वह बहुत दीर्घ काल से इस निर्जन मार्ग पर वृक्ष बनकर संतों और भक्तों के दर्शन करते हुए अपने शाप का प्रायश्चित कर रहा था। आज जेराम ब्रह्मचारी जैसे परम पावन संत के दर्शन पाकर उसने कातर स्वर में मुक्ति की प्रार्थना की। ब्रह्मचारी जी ने उसे वर्तमान धारण कराए हैं, अतः अब यह पवित्र आत्मा एक श्रेष्ठ सत्संगी परिवार में जन्म लेकर अक्षरधाम का अधिकारी बनेगी!”
तत्पश्चात श्रीहरि ने केसूड़ा के फूलों का वह थाल मूलजी ब्रह्मचारी को सौंपते हुए कहा कि इससे दिव्य रंग तैयार किया जाए। अगले दिन होली-रंगोत्सव के पावन पर्व पर श्रीहरि ने उसी केसूड़ा के प्राकृतिक रंग से सभी संतों और हरिभक्तों के साथ दिव्य रंगोत्सव मनाया!
- श्रीहरिचरितचिंतामणि से… 🙇🏻♂️🙏
English
Jeram Brahmachari and the Salvation of the Soul within the Palasha (Khakhra) Tree
In the holy Ramcharitmanas, Saint Tulsidas writes:
નહી દરિદ્ર સમ દુખ જગમાંહી, સંતમિલન સમ સુખ જગ નાહી..!
પર ઉપકાર બચન મન કાયા, સંત સહજ સુભાઉ ખગરાયા..!!
(“There is no sorrow in this world like poverty, and no joy like meeting a genuine saint. Compassion in word, thought, and deed is the natural temperament of saints.”)
Once, during the scorching summer month of Vaishakh, Shreehari’s devoted attendant Jeram Brahmachari was traveling on foot alone from Gadhada to Vadtal for the sacred darshan of Bhagwan Swaminarayan. Along the secluded trail stood an ancient, sprawling Khakhra (Palasha / flame-of-the-forest) tree. Though the air was perfectly still without even a gentle breeze, the massive tree began to tremble and sway noticeably as soon as Jeram Brahmachari drew near.
Observing this strange occurrence, Brahmachariji pondered: “Why does this tree tremble so intensely when there is no wind? Surely, the soul residing in this arboreal body must be an earnest spiritual seeker from a previous life longing for liberation.” By nature, true saints are boundless reservoirs of divine benevolence. Filled with profound compassion, Jeram Brahmachari approached the trunk. Taking sanctified water from his water-pot (kamandalu), he sprinkled it upon the tree, administering the five sacred vows (Panch-Vartman) of the Swaminarayan faith! He then prayed deeply to Bhagwan Swaminarayan: “O Lord! Grant ultimate salvation to this seeking soul residing within this tree.” Offering an anjali of holy water at the roots, he chanted the divine Mahamantra: “Swaminarayan… Swaminarayan…”
Instantly, the entire Khakhra tree vibrated with immense spiritual ecstasy, and hundreds of brilliant scarlet Kesuda (palasha) blossoms showered down from its branches, forming a fragrant carpet at the saint’s feet, as if offering a devout floral tribute! Overwhelmed with reverence, Jeram Brahmachari carefully collected the fresh, vibrant blossoms into his shoulder pouch (jholi) and resumed his journey to Vadtal.
Upon reaching Vadtal, Brahmachariji bathed in the holy waters of Gomti Lake and proceeded to have the divine darshan of Shreeji Maharaj, falling prostrate in humble reverence. Embracing him with boundless affection, Maharaj inquired about his well-being. Jeram Brahmachari then placed the freshly gathered Kesuda blossoms in a large copper platter at Shreehari’s lotus feet and narrated how the trembling tree had sought refuge and received the sacred vows.
Holding the vibrant flowers in His hands, Shreeji Maharaj smiled radiant approval and revealed to the gathered assembly: “O sants and devotees! In a past life, the soul inhabiting this Khakhra tree was a devoted ascetic performing rigorous penance. However, having inadvertently committed an offense against an enlightened sage, he was cursed to endure existence in the body of a tree. For countless years, he stood silently by that desert trail, expiating his past burden through the sacred sight of passing saints and pilgrims. Today, upon beholding a pure and sinless saint like Jeram Brahmachari, he shivered in prayerful entreaty for deliverance. Because Brahmachariji has initiated him with the sacred vows, this liberated soul will now be reborn into an exemplary devotee family, attain spiritual perfection, and enter the eternal abode of Akshardham!”
Maharaj then handed the tray of sacred blossoms to Mulji Brahmachari, instructing him to brew a natural saffron-red color. On the following day, during the jubilant festival of Holi (Rangotsav), Shreeji Maharaj sprayed that very dye upon all the assembled saints and devotees in an unforgettable celebration of divine love!
- From Shri Haricharitrachintamani… 🙇🏻♂️🙏