જૂનાગઢનું માણાવદર એટલે અનાદિમુક્તોની ખાણ! સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીના સમયથી મુક્તરાજ પર્વતભાઈ, મયારામ ભટ્ટ, હરિબાઈ, વાલોભાઈ, જેતબાઈ આદિ સર્વે સત્સંગીઓ સમાધિનિષ્ઠ હતા.
Gujarati
માણાવદરના જેતબા અને સદગુરુ મંજુકેશાનંદ સ્વામીનું દિવ્ય જીવનચરિત્ર
જૂનાગઢનું માણાવદર એટલે અનાદિમુક્તોની ખાણ! સદગુરુ રામાનંદ સ્વામીના સમયથી મુક્તરાજ પર્વતભાઈ, મયારામ ભટ્ટ, ગોવિંદરામ ભટ્ટ, હરિબાઈ, વાલોભાઈ, જેતબાઈ, ભીમભાઈ આદિ સર્વે સત્સંગીઓ સમાધિનિષ્ઠ હતા. શ્રીહરિ સાથે અક્ષરધામમાંથી પધારેલા આ સર્વે અનાદિમુક્તો હતા.
સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્તચિંતામણિના પ્રકરણ ૧૧૩ની કડી ૪-૫ માં માણાવદરના ભક્તોનું સ્મરણ કરતાં ગાયું છે:
બાળ જોબન વૃદ્ધ સમિષ્ઠ, સર્વેજન સમાધિનિષ્ઠ..!
ભાવિભક્ત વાલો જેતબાઈ, જીયા ભક્ત થયા ભીમભાઈ..!!
આ પરમ પવિત્ર મુક્ત વાલોભાઈ અને જેતબાઈને ભીમભાઈ અને રાઘવભાઈ નામે બે પુત્રો હતા. ભીમભાઈ અને રાઘવભાઈ નાનપણથી જ જેતબા અને હરિબા વગેરે મુક્તોના સંગમાં સત્સંગનું અમૃત પીતાં મોટા થયા.
એક દિવસ સદગુરુ સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી સત્સંગ વિચરણ કરતાં સોરઠ દેશમાં માણાવદર પધાર્યા. સૌ એકાંતિક હરિભક્તોએ સ્વામીનાં દર્શન અને કથાવાર્તાનો દિવ્ય લાભ લીધો. માતા જેતબાઈએ સ્વામીને કહેણ મોકલાવ્યું કે, “સ્વામી! આપ અમારા ઘેર પધરામણી અને થાળ જમવા પધારો, અમારે આપને એક અમૂલ્ય ભેટ આપવી છે.” અંતર્યામી સ્વામીએ જેતબાના મનનો સંકલ્પ જાણીને પધરામણી સ્વીકારી. બપોરે થાળ ધરાવી સંતો જમવા બેઠા ત્યારે જેતબાએ પોતાના બંને પુત્રોને સ્વામીના ચરણે નમાવ્યા અને પડદા પાછળથી પ્રાર્થના કરાવી: “અમે અમારા મોટા દીકરા ભીમને સંસારમાં રાખીએ છીએ, અને નાના દીકરા રાઘવને આપના ચરણે કાયમની સેવામાં અર્પણ કરીએ છીએ!” સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામી અતિ પ્રસન્ન થયા અને રાઘવને પાર્ષદ દીક્ષા આપી ગઢપુર લઈ ગયા.
રાઘવભગત બાળપણથી જ અત્યંત પ્રતિભાશાળી અને સંસ્કારી હતા. ગુરુ સ્વયંપ્રકાશાનંદ સ્વામીની આજ્ઞામાં તેમની સુષુપ્ત કળાઓ ખીલી ઊઠી. ગઢપુરમાં શ્રીજીમહારાજનાં દર્શન થયાં. શ્રીહરિ રાઘવભગતને ઓળખી ગયા અને અત્યંત રાજી થઈને મહાભાગવતી દીક્ષા આપી ‘મંજુકેશાનંદ સ્વામી’ નામ રાખ્યું. સ્વામી ન્યાય, વ્યાકરણ, કાવ્યશાસ્ત્ર, સંગીત અને આયુર્વેદના પ્રકાંડ પંડિત બન્યા. તેઓ સંપ્રદાયમાં માંદા સંતોની રાત-દિવસ સેવા કરતા. એકવાર ગુરુદેવે વરદાન માંગવા કહ્યું ત્યારે સ્વામી બોલ્યા, “મને એવી જ વિદ્યા અને કળા મળે જે કેવળ શ્રીહરિને રાજી કરવામાં ઉપયોગી થાય!”
એકવખત બોટાદના નગરશેઠ ભગા દોશી શ્રીહરિને રંગોત્સવ કરવા સંતો-ભક્તો સાથે તેડી ગયા. ભાઈચંદ શેઠને આપેલા વચન મુજબ શ્રીહરિ ભગા દોશીની હવેલીએ પધાર્યા. ભગા દોશીએ કિનખાબની ડગલી, સોનેરી સુરવાળ, કસુંબી રેંટો, ત્રણ છોગલાવાળી પાઘ અને હીરા-મોતીના હાર આદિ અલૌકિક શણગાર ધરાવી પ્રભુની આરતી ઉતારી. બપોરે સભા ભરાઈ ત્યારે શ્રીહરિના અષ્ટકવિઓમાંના એક મંજુકેશાનંદ સ્વામીએ એ દિવ્ય મૂર્તિનાં દર્શન કરી તત્કાળ ચાર પદનું અતિપ્રસિદ્ધ કીર્તન રચ્યું:
કિનખાપની ડગલી પેરી.. સહજાનંદ સ્વામી..!
સૂરવાળમાં નાડી હીર કેરી રે.. સહજાનંદ સ્વામી..!
શ્રીહરિ આ કીર્તન સાંભળી ગદગદિત થઈ ગયા અને પોતાના ગળામાંથી તાજા ગુલાબનો હાર કાઢી સ્વામીને પહેરાવ્યો.
પાછળથી મંજુકેશાનંદ સ્વામી પોતાના સાંઠ સંતોના મંડળ સાથે મહારાષ્ટ્રના ખાનદેશમાં વિચરણ કરવા ગયા. ત્યાં ગામેગામ ફરી હજારો મુમુક્ષુઓને શ્રીહરિના ચરણે જોડ્યા અને મંદિરો બનાવડાવ્યા (જે આજે પણ ‘સાંઠી સંતોનું મંડળ’ કહેવાય છે). એક રાત્રે સ્વામીને શ્રીહરિનો પ્રચંડ વિરહ થયો. આંખમાંથી અશ્રુધારા વહેવડાવતાં તેમણે સરોદો વગાડી આર્તનાદ કર્યો: “પ્રભુ તમ વિના મારું કોણ છે, તમે જાણો છો હરિ… હરિ..!” તત્કાળ શ્રીહરિએ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ સ્વામીને સાંત્વના આપી. ગોપાળાનંદ સ્વામીએ તેમને વડતાલ તેડાવી લીધા અને નિત્યાનંદ સ્વામી તથા પોતાના આસન પાસે કાયમનું સ્થાન આપ્યું.
સ્વામીએ સંવત ૧૮૮૮માં સર્વે નંદસંતોના ગુણોનું વર્ણન કરતો અમર ગ્રંથ ‘નંદમાળ’ રચ્યો. સ્વામી ગુજરાતી, સંસ્કૃત, હિન્દી અને મરાઠી ચારેય ભાષાના પ્રખર જ્ઞાતા હતા. તેમણે એકાદશી માહાત્મ્ય અને અનેક કીર્તનો રચી સંપ્રદાય સાહિત્યની અજોડ સેવા કરી.
- માળાના મણકામાંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
माणावदर की जेतबा और सद्गुरु मंजुकेशानंद स्वामी का दिव्य जीवन-चरित्र
जूनागढ़ का माणावदर अनादि मुक्तों की पावन खान रहा है! सद्गुरु रामानंद स्वामी के समय से ही मुक्तराज पर्वतभाई, मयाराम भट्ट, गोविंदराम भट्ट, हरिबाई, वालोभाई, जेतबाई और भीमभाई आदि सभी भक्त समाधिनिष्ठ मुक्तात्मा थे। ये सभी श्रीहरि के साथ अक्षरधाम से पृथ्वी पर अवतरित हुए अनादि मुक्त थे।
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने भक्तचिंतामणि के प्रकरण 113 की कड़ी 4-5 में माणावदर के भक्तों का स्मरण करते हुए गाया है:
બાળ જોબન વૃદ્ધ સમિષ્ઠ, સર્વેજન સમાધિનિષ્ઠ..!
ભાવિભક્ત વાલો જેતબાઈ, જીયા ભક્ત થયા ભીમભાઈ..!!
इस परम पवित्र दम्पति वालोभाई और जेतबाई के दो सुपुत्र थे—भीमभाई और राघवभाई। दोनों भाई बचपन से ही जेतबा और हरिबा जैसे ब्रह्मलीन संतों-भक्तों की छत्रछाया में सत्संग के दिव्य संस्कारों को आत्मसात करते हुए बड़े हुए।
एक बार सद्गुरु स्वयंप्रकाशानंद स्वामी सत्संग विचरण करते हुए सोरठ देश के माणावदर पधारे। सभी एकांतिक भक्तों ने स्वामी के दर्शन और दिव्य वचनामृत का लाभ लिया। माता जेतबाई ने स्वामी को संदेश भिजवाया, “स्वामी! आप हमारे घर पधरामणी और थाल आरोगने पधारें, हमें आपको एक अनमोल भेंट अर्पण करनी है।” अंतर्यामी स्वामी जेतबा के शुद्ध संकल्प को जानकर उनके घर पधारे। दोपहर में थाल अर्पण करने के पश्चात जब संत भोजन करने बैठे, तब जेतबा ने अपने दोनों बेटों को स्वामी के चरणों में प्रणाम करवाया और पर्दे के पीछे से विनम्र प्रार्थना की: “हम अपने बड़े पुत्र भीम को गृहस्थी के कार्य हेतु रखते हैं, और अपने छोटे सुपुत्र राघव को आपके चरणों में आजीवन संत-सेवा हेतु समर्पित करते हैं!” स्वयंप्रकाशानंद स्वामी अत्यंत प्रसन्न हुए और राघव को पार्षद दीक्षा देकर गढ़पुर ले आए।
राघवभगत बचपन से ही विलक्षण प्रतिभा और सद्गुणों के धनी थे। गुरुदेव स्वयंप्रकाशानंद स्वामी की आज्ञा में उनकी सुप्त कलाएँ निखर उठीं। गढ़पुर में जब श्रीजी महाराज के प्रथम दर्शन हुए, तो प्रभु ने उन्हें पहचान लिया और अत्यंत हर्षित होकर महाभागवती दीक्षा देकर उनका नाम ‘मंजुकेशानंद स्वामी’ रखा। स्वामी न्याय, व्याकरण, काव्यशास्त्र, संगीत तथा आयुर्वेद के प्रकांड विद्वान बने। वे मंडल में अस्वस्थ संतों की रात-दिन निस्वार्थ सेवा करते थे। एक बार गुरुदेव ने वरदान माँगने को कहा, तो स्वामी ने नम्रता से कहा, “मुझे केवल वही विद्या और कला प्राप्त हो, जो श्रीहरि को रिझाने में उपयोगी हो!”
एक बार बोटाद के नगरसेठ भगा दोशी श्रीहरि को रंगोत्सव मनाने हेतु संतों-भक्तों सहित बोटाद ले गए। भाईचंद सेठ को दिए गए वचन के अनुसार प्रभु भगा दोशी की हवेली पधारे। सेठ ने प्रभु को जरीदार किनखाब की डगली, सुनहरी सुरवाल, कसुंबी साफा और बहुमूल्य रत्नों के आभूषणों से अलंकृत कर आरती उतारी। दोपहर की सभा में श्रीहरि के अष्टकवियों में अग्रणी मंजुकेशानंद स्वामी ने प्रभु के इस अलौकिक शृंगार के दर्शन कर तत्काल चार पदों का सुप्रसिद्ध कीर्तन रचा:
કિનખાપની ડગલી પેરી.. સહજાનંદ સ્વામી..!
સૂરવાળમાં નાડી હીર કેરી રે.. સહજાનંદ સ્વામી..!
श्रीजी महाराज इस पद को सुनकर गद्गद हो गए और अपने गले से ताजे गुलाबों का हार उतारकर स्वामी को पहना दिया।
कालांतर में मंजुकेशानंद स्वामी अपने साठ संतों के मंडल के साथ महाराष्ट्र के खानदेश क्षेत्र में सत्संग प्रचार हेतु विचरण करने लगे। वहाँ उन्होंने गाँव-गाँव घूमकर सहस्रों मुमुक्षुओं को सत्संग से जोड़ा और अनेक हरि-मंदिरों की स्थापना करवाई (जो आज भी ‘सांठी संतों का मंडल’ के नाम से प्रसिद्ध है)। एक रात्रि स्वामी को श्रीहरि का तीव्र विरह व्याकुल करने लगा। आँखों से प्रेमाश्रुओं की धारा बहाते हुए उन्होंने सरोदा वाद्य उठाकर आर्तभाव से पुकारा: “प्रभु तम विना मारूं कोण छे, तमे जाणो छो हरि… हरि..!” तत्काल श्रीहरि ने दिव्य रूप में प्रकट होकर स्वामी को सांत्वना दी। जब सद्गुरु गोपाळानंद स्वामी को यह ज्ञात हुआ, तो उन्होंने स्वामी को वडताल बुला लिया और अपने तथा नित्यानंद स्वामी के आसन के समीप ही आजीवन स्थान दिया।
संवत 1888 में स्वामी ने सभी नंद संतों के दिव्य गुणों का निरूपण करने वाला अमर ग्रंथ ‘नंदमाल’ रचा। स्वामी गुजराती, संस्कृत, हिंदी और मराठी चारों भाषाओं के प्रकांड विद्वान थे। उन्होंने एकादशी माहात्म्य और अनगिनत मधुर कीर्तनों की रचना कर संप्रदाय के साहित्य-भंडार को समृद्ध किया।
- माळाना मणका से… 🙇🏻♂️🙏
English
Jetba of Manavadar and Sadguru Manjukeshanand Swami: From Raghav to Divine Poet
Manavadar in Junagadh has always been a revered reservoir of eternal, realized souls (Anadi Muktas). Ever since the divine era of Sadguru Ramanand Swami, exalted devotees such as Muktaraj Parvatbhai, Mayaram Bhatt, Govindram Bhatt, Haribai, Valobhai, Jetbai, and Bhimbhai lived in constant divine trance (samadhi-nishtha). They were celestial muktas who had descended from Akshardham accompanying Bhagwan Swaminarayan.
Sadguru Nishkulanand Swami immortalizes the extraordinary devotees of Manavadar in Bhaktachintamani (Chapter 113, Verses 4–5):
બાળ જોબન વૃદ્ધ સમિષ્ઠ, સર્વેજન સમાધિનિષ્ઠ..!
ભાવિભક્ત વાલો જેતબાઈ, જીયા ભક્ત થયા ભીમભાઈ..!!
This exceptionally devout couple, Valobhai and Jetbai, had two sons: Bhimbhai and Raghavbhai. From early childhood, both boys were nurtured amidst the uplifting fellowship of saintly souls like Jetba and Hariba, absorbing the ambrosia of pure devotion.
One day, Sadguru Swayamprakashanand Swami arrived in Manavadar during his spiritual travels across Sorath. Devotees gathered eagerly to receive his holy darshan and spiritual discourses. Mother Jetbai sent a humble message to the Swami: “O Gurudev! Please grace our humble dwelling to accept our food offering (thal); we wish to present an invaluable offering at your sacred feet.” Knowing her pure intention, Swami accepted the invitation. After the noon meal was served to the sants, Jetba led her two sons before Swami and offered a heartfelt prayer from behind the screen: “O Swami! We retain our elder son Bhim in worldly duties, but we dedicate our younger son, Raghav, at your lotus feet forever in the holy service of God!” Overjoyed by her supreme sacrifice, Swayamprakashanand Swami initiated Raghav as a parshad and brought him to Gadhada.
Raghavbhagat possessed immense inherent virtue and brilliance. Under the loving guidance of his Guru, his latent talents blossomed rapidly. Upon arriving in Gadhpur, he had his first divine darshan of Shreeji Maharaj. Recognizing his elevated spiritual status, Shreeji Maharaj initiated him into the supreme ascetic order (Maha-bhagavati Diksha), naming him ‘Sadguru Manjukeshanand Swami’. Swami quickly mastered logic (nyaya), Sanskrit grammar, poetics, classical music, and Ayurveda. In the fellowship, he tirelessly served sick and ailing sadhus day and night. When his Guru once urged him to ask for a boon, Swami prayerfully requested, “Bless me that I may only learn those arts and disciplines that directly bring joy and pleasure to Shreehari!”
Later, Bhaga Doshi, the wealthy nagarsheth of Botad, lovingly invited Shreeji Maharaj along with His saints and devotees to celebrate the festival of colors (Rangotsav) in Botad. Fulfilling a sacred promise made to Bhaichand Sheth, Maharaj arrived at Bhaga Doshi’s mansion. The devout sheth adorned Maharaj in dazzling brocade robes (kinkhab), golden trousers, a saffron scarf, an ornate three-tasseled turban, and precious jewel-studded pearl necklaces, performing His grand aarti. In the afternoon assembly, gazing at this spellbinding divine form, Sadguru Manjukeshanand Swami—one of Maharaj’s famed eight poet-saints (Ashta Kavi)—instantaneously composed and sang the celebrated four-verse devotional hymn:
કિનખાપની ડગલી પેરી.. સહજાનંદ સ્વામી..!
સૂરવાળમાં નાડી હીર કેરી રે.. સહજાનંદ સ્વામી..!
Hearing this deeply evocative kirtan, Shreeji Maharaj was intensely moved and lovingly placed His own fragrant rose garland around Swami’s neck.
In subsequent years, Sadguru Manjukeshanand Swami traveled to the Khandesh region of Maharashtra with his assembly of sixty sadhus. He toured hundreds of villages, awakening devotion in thousands of seekers and consecrating Hari temples (a lineage still honored as the ‘Santhi Santo nu Mandal’). One night, overwhelmed by an intense longing (virah) for Shreeji Maharaj, Swami played his sarod and sang with tears streaming down his face: “Prabhu tam vina maaru kon chhe, tame jaano chho Hari… Hari..!” (O Lord! Who else is mine except Thee, Thou knowest well, O Hari!). Moved by his sheer devotion, Shreeji Maharaj manifested physically before him, bestowing solace and divine bliss. Later, Sadguru Gopalanand Swami invited him back to Vadtal, offering him a permanent residence adjacent to his own and Sadguru Nityanand Swami’s seats.
In Samvat 1888, Swami authored the immortal scripture ‘Nandmal’, eloquently praising the virtues and names of all the divine Nand-sadhus. Proficient in Gujarati, Sanskrit, Hindi, and Marathi, he authored Ekadashi Mahatmya and countless divine kirtans, leaving an indelible legacy in the literature of the Swaminarayan Sampradaya.
- From Malana Manka… 🙇🏻♂️🙏