ગઢપુરમા શ્રીહરિના સમર્પિત પાર્ષદોમા એક હમીર ભગત હતા. જેમની સરળતા, નિસ્પૃહીપણુ, સેવા ને નિર્માનીભાવ જોઇને શ્રીહરિ ઘણા રાજી થતા.
Gujarati
ગઢપુરના હમીર ભગત અને શ્રીજી મહારાજના થીગડાવાળા વસ્ત્રો
ગઢપુરમા શ્રીહરિના સમર્પિત પાર્ષદોમા એક હમીર ભગત હતા. જેમની સરળતા, નિસ્પૃહીપણુ, સેવા ને નિર્માનીભાવ જોઇને શ્રીહરિ ઘણા રાજી થતા.
હમીર ભગત દરબારમાંથી ફાટેલા વસ્ત્રોના ટુકડાઓ લઈને તેને સાંધીને તેનું વસ્ત્ર બનાવીને તેઓ પહેરતા, કદી પણ નવું વસ્ત્ર આપે તો પણ પહેરતા નહી. તે સમયે શ્રીગોપીનાથજી મહારાજના મંદિરનું બાંધકામ ચાલતું, ઘેલામાંથી પથ્થર કાઢવા, પથ્થર માથે ઉપાડીને લાવવા, માટી લાવવી, ચૂનો પીસીને તૈયાર કરવો, કડિયાને મદદ કરવી આવા ઘણા મહેનતવાળા કામો સૌ કરતા હતા. આથી સંતો-પાર્ષદોના લૂગડાં સાવ ફાટી ગયા હતા. તે એક વખત સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામી શ્રીજીમહારાજ પાસે બેઠા હતા, ત્યારે સૌ આ કામ કરવાવાળા સંતો મહારાજના દર્શને આવ્યા, તેઓની સાથે આવેલા સૂર્યાનંદ સ્વામીએ મુક્તાનંદ સ્વામીના કાનમાં સર્વે સંતો અને પાર્ષદોના વસ્ત્રો સાવ ફાટી ગયા છે, અને પહેરવા જેવા પણ નથી રહયા, આ વાત ધીરેથી અંગતમાં કહી. જેવા સર્વે સંતો પાર્ષદો ગયા, મહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને શું વાત થઇ તે બાબતે પૂછ્યું, મુક્તાનંદ સ્વામીએ કહ્યું કે સેવા કરનારા સર્વે સંતો ભક્તોના લૂગડાં સાવ ફાટી ગયા છે, તે એ વાત કરતા હતા. મુક્તાનંદ સ્વામીની વાત સાંભળીને મહારાજ કાંઈ ન બોલ્યા, પણ ઉદાસ થઇ ગયા. થોડીવાર પછી મહારાજે હમીર ભગતને તેડાવ્યા, તેના વસ્ત્રો ઘણા થીગડાંઓવાળા, ઘણી જગ્યાએ સાંધેલા પરંતુ ધોયેલા હતા, હમીર ભગત પાસેથી તેના ફાટેલા તૂટેલા કપડા માગ્યા, ભગતે ખુબ રાજી થઈને વસ્ત્રો મહારાજને આપ્યા. બીજે દિવસે મહારાજ હમીર ભગતના આપેલા ફાટેલા, થીગડાઓવાળા, કપડાના ટુકડાઓમાંથી સાંધીને બનાવેલા કપડા પહેરીને દાદાના દરબારના ચોકમાં રેતી પાથરેલી હતી ત્યાં એક બાજોઠ મંગાવીને તેની ઉદાસ થકા ઉપર બેઠા, આવી રીતે દર્શન આપતા મહારાજની આજુબાજુ સર્વે સંતો હરિભક્તો પણ આવીને બેઠા, મહારાજ કોઈ સાથે કાંઈ બોલે નહીં, અને સાવ ઉદાસ થઇ બેસી રહયા, આમ મહારાજને ઉદાસ જોઈને સૌ દિલગીર થયા. પરમહંસોએ હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી, ત્યારે મહારાજે કહ્યું કે હું ભક્તોએ પ્રેમથી અમને ધરાવેલ વસ્ત્ર આભૂષણ હુ પહેરું છું, તે જોઈને આ સર્વે પરમહંસો ફાટેલા વસ્ત્રો પહેરીને નિસ્પૃહી વર્તમાન રાખવાને બદલે, નિસ્પૃહી દાવો પડતો મૂકીને સારા વસ્ત્રો માંગવાનું મન થાય છે, હું તો સતસંગીઓના રૂડા વાસ્તે તેમની પૂજા અંગીકાર કરું છું, પણ મારા સુખને વાસ્તે નથી ગ્રહણ કરતો, પરમહંસોને તો નિસપ્રેહીપણું રાખવું એ મુખ્ય ધર્મ છે, સર્વે સંતોએ હાથ જોડીને પોતાની ભૂલ કબુલ કરી, મહારાજની આજ્ઞા પ્રમાણે જ નિસપ્રેહીપણું રાખવાની પ્રતિજ્ઞા લીઘી. તે સમયે ત્યાં ઘણા દેશાવરના ભક્તો પણ દર્શન કરવા માટે આવ્યા, તેઓએ આ પ્રસંગ નિહાળ્યો, સંતોના કપડા સાવ જર્જરિત હતા તે પણ જોયું. શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞાથી ભક્તોએ જેના ફાટેલા ધોતિયાઓ હતા. તે સર્વે પરમહંસોની પૂજા કરી, નવા ધોતિયા ઓઢાડયાં, આ રીતે મહારાજને પણ રાજી કર્યા, આ સૌ ભક્તોને મહારાજે કહ્યું આ સંતો તો આ બ્રહ્માંડના નથી, તેનું દર્શન તો બ્રહ્માંદિકને પણ દુર્લભ છે, તો પણ કેવા વર્તમાન રાખે છે ! હું તેમના ઉપર બહુ રાજી છું, પરંતુ સમયે સમયે ટકોર કરાવી પડે છે, એવો આ લોકનો ઢાળો છે. એમ કહીને મહારાજ સૌ પરમહંસોને ભેટીને મળ્યા. આમ, એ દિવસે શ્રીહરિએ પાર્ષદ હમીરભગતના જુના વસ્ત્રો પહેરીને સંતોને ઉપદેશ દેવા સારુ ચરિત્ર કર્યું. (ગઢપુર લીલા - ચરિત્ર ૩૪)
ભક્ત ચિંતામણી પ્રકરણ ૧૧૨ કડી ૧૮ પાર્ષદ હમીર ભગતને યાદ કર્યા છે કે… ભક્ત ભાણો હમીર ભણી જે, ઉમોજી ઉભો ભક્ત ગણીજે…! રવોજી રતનજી ગંભીર, લાખો કસલો ભીમ હમીર..!!
- શ્રી ભકતચિતામણીના મુક્તો ના ચિંતનમાંથી…
🙇🏻♂️🙏
Hindi
गढ़पुर के हमीर भगत और श्रीजी महाराज के पैबंद लगे वस्त्र
गढ़पुर में श्रीहरि के समर्पित पार्षदों में हमीर भगत प्रमुख थे। उनकी सरलता, निष्पृही भाव (त्याग), अनन्य सेवा और निरभिमानी वृत्ति देखकर श्रीहरि उन पर अत्यंत प्रसन्न रहते थे।
हमीर भगत दरबारगढ़ से फटे हुए कपड़ों के टुकड़े एकत्रित करते, उन्हें आपस में सीकर अपने पहनने योग्य वस्त्र बना लेते थे। यदि कोई उन्हें नया वस्त्र भेंट करता, तो भी वे उसे कभी स्वीकार नहीं करते थे। उस समय गढ़पुर में श्री गोपीनाथजी महाराज के भव्य मंदिर का निर्माण कार्य चल रहा था। घेला नदी से भारी पत्थर निकालना, पत्थरों को सिर पर उठाकर लाना, मिट्टी लाना, चूना पीसकर तैयार करना और राजगीरों (कारीगरों) की सहायता करना—संत और पार्षद ऐसे अनेक कठिन श्रमसाध्य सेवाकार्यों में जुटे हुए थे। इस कठोर शारीरिक सेवा के कारण संतों और पार्षदों के वस्त्र पूरी तरह फट चुके थे। एक बार जब सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी श्रीजी महाराज के पास बैठे थे, तब सेवा करने वाले संत महाराज के दर्शन करने आए। उनके साथ आए सूर्यानंद स्वामी ने मुक्तानंद स्वामी के कान में धीरे से कहा कि सभी संतों और पार्षदों के वस्त्र पूरी तरह जीर्ण-शीर्ण हो गए हैं और अब पहनने योग्य भी नहीं रहे हैं।
जब सभी संत और पार्षद चले गए, तब महाराज ने मुक्तानंद स्वामी से पूछा कि वे आपस में क्या बात कर रहे थे। मुक्तानंद स्वामी ने निवेदन किया कि सेवा करने वाले सभी संतों और भक्तों के वस्त्र पूरी तरह फट चुके हैं, वे उसी विषय में चर्चा कर रहे थे। मुक्तानंद स्वामी की बात सुनकर महाराज कुछ नहीं बोले, किंतु अत्यंत उदास हो गए। थोड़ी देर बाद महाराज ने हमीर भगत को बुलवाया। उनके वस्त्रों में कई पैबंद लगे हुए थे, जगह-जगह से सिले हुए थे, किंतु वे बिल्कुल स्वच्छ और धुले हुए थे। महाराज ने हमीर भगत से उनके वे फटे-पुराने वस्त्र मांग लिए। भगत ने परम आनंदित होकर अपने वे वस्त्र महाराज को समर्पित कर दिए।
अगले दिन महाराज हमीर भगत के दिए हुए फटे, पैबंद लगे और टुकड़ों से सिले हुए वस्त्र पहनकर दादा खाचर के दरबार के रेती बिछे आँगन में एक बाजोट (चौकी) मँगवाकर अत्यंत उदास भाव से उस पर बैठ गए। इस रूप में दर्शन देते हुए महाराज के चारों ओर सभी संत और हरिभक्त आकर बैठ गए। महाराज किसी से कुछ नहीं बोल रहे थे और बिल्कुल मौन व उदास बैठे रहे। महाराज को इस प्रकार उदास देखकर सभी संत-भक्त अत्यंत व्यथित हो गए। परमहंसों ने हाथ जोड़कर प्रार्थना की, तब महाराज ने कहा, “भक्तगण प्रेमवश जो सुंदर वस्त्र और आभूषण हमें अर्पित करते हैं, हम उन्हें धारण करते हैं। यह देखकर ये सभी परमहंस फटे वस्त्र पहनकर निष्पृही वर्तमान (त्याग का नियम) का पालन करने के बजाय, अपने निष्पृही भाव को त्यागकर अच्छे वस्त्रों की कामना करने लगे हैं! हम तो सत्संगियों के परम कल्याण हेतु उनकी पूजा अंगीकार करते हैं, अपने सुख या विलास के लिए नहीं। परमहंसों के लिए तो निष्पृही रहना ही सर्वोपरि धर्म है!” सभी संतों ने हाथ जोड़कर अपनी भूल स्वीकार की और महाराज की आज्ञा के अनुसार आजीवन निष्पृही रहने की प्रतिज्ञा ली।
उस समय देश-विदेश से अनेक हरिभक्त भी दर्शन करने आए हुए थे। उन्होंने यह पावन प्रसंग देखा और संतों के जर्जर वस्त्र भी देखे। श्रीजी महाराज की आज्ञा से भक्तों ने उन सभी परमहंसों की, जिनके धोती-वस्त्र फटे हुए थे, भावपूर्वक पूजा-अर्चना की और उन्हें नई धोतियाँ ओढ़ाईं; इस प्रकार उन्होंने महाराज को भी अत्यंत प्रसन्न किया। उन सभी भक्तों से महाराज ने कहा, “ये संत इस लोक के नहीं हैं; इनके दर्शन तो ब्रह्मादि देवताओं को भी अत्यंत दुर्लभ हैं, फिर भी ये कैसे नियमों का पालन करते हैं! मैं इन पर अत्यंत प्रसन्न हूँ, परंतु समय-समय पर टोकना आवश्यक होता है, क्योंकि इस संसार की ऐसी ही रीति है।” इतना कहकर महाराज ने सभी परमहंसों को प्रेम से गले लगा लिया। इस प्रकार, उस दिन श्रीहरि ने पार्षद हमीर भगत के पुराने व पैबंद लगे वस्त्र पहनकर संतों को त्याग और निष्पृही भाव का उपदेश देने हेतु यह दिव्य चरित्र रचा। (गढ़पुर लीला - चरित्र ३४)
भक्त चिंतामणि के प्रकरण ११२ की कड़ी १८ में पार्षद हमीर भगत का स्मरण करते हुए लिखा गया है: भक्त भाणो हमीर भणी जे, उमोजी उभो भक्त गणीजे…! रवोजी रतनजी गंभीर, लाखो कसलो भीम हमीर..!!
- श्री भक्तचिंतामणि के मुक्तों के चिंतन में से…
🙏
English
Hamir Bhagat of Gadhpur and the Patched Garments of Shriji Maharaj
Among the devoted attendant disciples (parshads) of Shri Hari in Gadhpur, Hamir Bhagat held a special place. Shri Hari was immensely pleased with him upon seeing his natural simplicity, spirit of detachment (nispruhipan), selfless service, and total humility (nirmanibhav).
Hamir Bhagat would collect discarded rags and pieces of torn cloth from the Darbargadh, stitch them together into garments, and wear them. Even if someone offered him brand new clothes, he would never accept them. During that period, construction of the majestic temple of Shri Gopinathji Maharaj was progressing in Gadhpur. Quarrying heavy stones from the Ghela River bed, carrying them on their heads, hauling mud, grinding lime, assisting the masons—everyone was immersed in rigorous physical seva. As a consequence of this intense manual labor, the clothes of the sadhus and parshads were torn to shreds. One day, while Sadguru Muktanand Swami was seated beside Shriji Maharaj, the sadhus engaged in this temple service arrived to take Maharaj’s darshan. Among them, Suryanand Swami quietly whispered into Muktanand Swami’s ear that the clothes of all the sadhus and parshads had become completely frayed and were no longer fit to wear.
After all the sadhus and parshads departed, Maharaj asked Muktanand Swami what they had been discussing. Muktanand Swami explained that the clothes of the saints and devotees engaged in construction seva were completely torn, and they were talking about that situation. Hearing Muktanand Swami’s reply, Maharaj said nothing, yet He became noticeably sorrowful and despondent. After a little while, Maharaj summoned Hamir Bhagat. His attire had numerous patches and was stitched together in several places, yet it was cleanly washed. Maharaj asked Hamir Bhagat for his worn-out, patched clothes. Overjoyed, Bhagat gladly presented his garments to Maharaj.
The next day, Maharaj put on the torn, heavily patched clothes stitched together from scrap cloth given by Hamir Bhagat. In the sandy courtyard of Dada Khachar’s Darbargadh, He had a low wooden stool (bajoth) placed and sat upon it with a somber, sorrowful expression. Seeing Maharaj seated in this state, all the saints and devotees gathered around Him. Maharaj did not utter a word to anyone and remained quietly dejected. Beholding Maharaj so despondent, everyone’s heart sank with grief. The Paramhansas folded their hands and prayed earnestly, inquiring into the cause of His sorrow. Maharaj then addressed them: “I wear the fine garments and ornaments that devotees lovingly offer to Us. Observing this, instead of upholding their vow of detachment (nispruhi vartaman) by wearing torn clothes, these Paramhansas abandon their detached spirit and harbor a desire for fine garments! We accept the worship and offerings of Satsangis purely for their spiritual welfare, not for Our personal comfort. For Paramhansas, maintaining absolute desirelessness and detachment is their primary duty!” All the saints bowed with folded hands, humbly acknowledged their mistake, and took a firm vow to strictly observe detachment according to Maharaj’s command.
At that time, many devotees from various regions had arrived for darshan. They observed this entire divine episode and noticed the ragged condition of the sadhus’ attire. With Shriji Maharaj’s permission and command, the visiting devotees performed respectful worship (puja) of all the Paramhansas whose dhotis were torn and reverently draped them with new dhotis, thereby pleasing Maharaj immensely. Praising the sadhus before the assembly, Maharaj said, “These sadhus do not belong to this material realm; even deities like Brahma find their darshan exceedingly rare! Yet behold how diligently they maintain their vows! I am immensely pleased with them, but from time to time, gentle reminders must be given—such is the nature of this world.” Saying this, Maharaj lovingly embraced all the Paramhansas. Thus, on that day, Shri Hari enacted this divine leela by donning the patched garments of Parshad Hamir Bhagat to impart a profound lesson on detachment to the saints. (Gadhpur Leela - Charitra 34)
In Bhakta Chintamani, Chapter 112, Verse 18, Parshad Hamir Bhagat is remembered: Bhakt Bhāṇo Hamīr bhaṇī je, Umojī Ubho bhakt gaṇīje…! Ravojī Ratanjī Gambhīr, Lākho Kaslo Bhīm Hamīr..!!
- From the reflections on the Muktas of Shri Bhaktachintamani…
🙏