એકવાર ગઢપુર સદગુરુ બૃહ્માનંદ સ્વામી માંદા હતા. શ્રીહરિ એમની તબિયત પુછવા સારુ આસને ગયા હતા.
Gujarati
બ્રહ્માનંદ સ્વામીના અબોલા અને મોટીબાની ટકોર
એકવાર ગઢપુર સદગુરુ બૃહ્માનંદ સ્વામી માંદા હતા. શ્રીહરિ એમની તબિયત પુછવા સારુ આસને ગયા ને દરબારગઢની ઓસરી પરત આવ્યા એટલે લાડુબાં-જીવુબાં વગેરે બાઇઓએ મહારાજ ને એમના ખબર અંતર કેમ છે એ પુછપરછ કરી. શ્રીહરિ કહે કે સ્વામીને શરીરે સારુ નથી ને એમનુ આયુષ્ય પણ પુરુ થયું છે તો આજે ધામમાં જાશે. આ સાંભળીને બાઇઓ દિલગીર થયા ને બોલ્યા કે એવડા મોટા સંત ધામમાં જશે તો સત્સંગ મા બવ મોટી ખોટ્ય પડશે. એ મોટા કવિ છે તો આપણ ને નવા કિરતનો સાંભળવા ની પણ મોટી ખોટ્ય પડશે. હે મહારાજ..! કાળ તો તમારે વશ વર્તે છે તો એમને આયુષ્ય આપી ને રોકો. એમને ધામમાં ન લઇ જશો. આ સાંભળી શ્રીહરિ કહે કે જ્યારે આવરદા ખૂટે ત્યારે તો સહુને એકદિવસ જાવા નુ જ છે, પણ જો તમો સહુ બાઇઓ થોડી થોડી આવરદા દ્યો તો સ્વામી વધારે જીવે. શ્રીહરિ ના કહેણે સર્વે બાઇઓએ થોડી થોડી આવરદા દીધી તો શ્રીહરિ કહે કે તમે બધાએ આવરદા દીધી તે હવે બૃહ્માનંદ સ્વામી ૧૭ વરહ વધુ જીવશે. પછે બ્રહ્માનંદ સ્વામી ધીરે ધીરે સાજા થયા.
થોડેસમય વિત્યે બૃહ્માનંદ સ્વામી શ્રીહરિ સાથે સારંગપુરમા પધાર્યા હતા. એ સમે સભામા સ્વામી આવ્યા તે શ્રીહરિને પગે લાગીને બેઠા પણ મુકતાનંદ સ્વામીને પગે ન લાગ્યા. આ જોઇને શ્રીહરિ બોલ્યા કે સ્વામી તમે મુકતાનંદ સ્વામી ને પગે કેમ ન લાગ્યા? ત્યારે નિર્વિકારાનંદ સ્વામી બોલ્યા કે મહારાજ..! એમણે સ્વામી સાથે સાત દિવસ થી અબોલા લીધા છે. શ્રીહરિ તો આ સાંભળતા જ ચમક્યા ને જાણીને મુખ રતુંબડું થય ગયું ને તુરંત જ સ્વામી ને પુછયુ કે કેમ તમે અબોલા લીધા ? ત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામી કશુંય જવાબ બોલ્યા નહી ને મૌન રહ્યા. નિર્વિકારાનંદ સ્વામી ફરીને બોલ્યા કે બ્રહ્માનંદ સ્વામીને લહીયા વાસુદેવાનંદ મુનિ હારે અણબનાવ બન્યો તે એ એકડમલ થઇને સત્સંગ છોડીને જતા હતા તે સમયે સત્સંગ મુકતાનંદ સ્વામી ને ખબર પડી ને થયું કે એકડમલ થઇ જાહે તો આવડા મોટા બ્રહ્માનંદ સ્વામી નો યોગ જાહે એટલે એમણે એને સ્વામીનો મહિમા કહ્યો પણ વાસુદેવાનંદ મુનિ માન્યા નહી તે મુકતાનંદ સ્વામી એ એમને પોતાના મંડળ મા રાખ્યા. એ જાણીને સ્વામી ખીજવાયા ને અબોલા લીધા છે. શ્રીહરિ કહે કે.. બૃહ્માનંદ સ્વામી..! તમે તો મોટા સદગુરુ છો, આ સત્સંગ ને સંતોના સંગ સારુ તો તમે મોટા મોટા રાજાઓની મહોબત છોડી, કન્યા ઓના માગા છોડ્યા, રાજ-વૈભવ ને સુખ સાહ્યબી છોડ્યા, મણ મણ સોના ના ઘરેણા ને રસાલાઓ છોડ્યા ને એક ચેલા ને જતો અટકાવવા ભગવાન જેવા મુકતાનંદ સ્વામી જેવા સંત સાથે અબોલા લીધા..! બાઇઓની સભામાંથી પુર્વે બ્રહ્માનંદ સ્વામી ને વૈરાગ્ય જગાડનારા મોટીબાં બોલ્યા કે સાધુઓને પણ ચેલામા આવું મમત્વ હોય ? કે સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી જેવા સંતનો અવગુણ આવે ? તો તો એને સાધુ કેવાય જ શાના ? મોટીબાની આ વાત્ય સાંભળતા જ વિચક્ષણ બુદ્ધિવાળા બ્રહ્માનંદ સ્વામી ચમકી ગયા ને હાજરજવાબીપણે તુરંત જ બોલ્યા કે હે મહારાજ..! એમા મારો કશો વાંક જ નથી, હમણાં થોડેસમય પેલા હુ માંદો પડ્યો ત્યારે તમે મને આયુષ્ય દેવરાવીને જીવાડયો એ વખતે કોઇ વઢકણી બાઇની સાત દિવસ ની આવરદા આવી હશે એના લીધે મારે અબોલા થયા ને મારી સાધુતા લજવાણી. આ સાંભળીને સભામા સહુ બહુ હસ્યા.
પછે બોલ્યા બૃહ્મમુનિ વાણી, કહુ સાંભળો સારંગપાણી..! નથી એમા મારો કાઇ વાંક, હુ તો છવ સત્સંગ મા રાંક..!! પણ માંદો થયો હતો જ્યારે, સૌએ આપી આવરદા ત્યારે..! ખરી હશે કોઇ બાઇ વઢાકારી, ખરી હોય જેવી બલાખારી..!! એની આયુષ્ય ના દિન સાત, આ મેતો ભોગવીયા નરભૃાત..! થયો બુદ્ધિમાં તેથી બગાડ, ઉપજયુ ઇર્ષાતણુ ઝાડ..!! એમ ઉચ્ચરી ને ઉભા થઇ, મુકતમુનિને આગળે જઇ..! કર્યો પૃેમેથી દંડ પૃણામ, વળી વિનંતી કરી એહ ઠામ..!!
બૃહ્માનંદ સ્વામી તુરંત જ ઉભા થયા ને સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી ને આંખ્ય મા આંસુ સાથે દંડવત કર્યા ને માફી માંગતા થકા રડી પડ્યા. સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી પણ સ્વામીને બાથમાં લઇને ભેટી પડ્યા.
- ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ માંથી…
🙏
Hindi
ब्रह्मानंद स्वामी के अबोले और मोटीबा की सीख
एक बार गढ़पुर में सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी अस्वस्थ थे। श्रीहरि उनके स्वास्थ्य का कुशलक्षेम पूछने उनके आसन पर गए। जब वे दरबारगढ़ के बरामदे में लौटे, तो लाडूबा, जीवूबा आदि हरिभक्त महिलाओं ने महाराज से स्वामी के स्वास्थ्य के विषय में पूछा। श्रीहरि बोले, “स्वामी का शरीर बहुत अस्वस्थ है और उनकी आयु भी पूर्ण हो चुकी है, अतः आज वे धाम (अक्षरधाम) सिधार जाएँगे।” यह सुनकर सभी महिलाएँ अत्यंत दुःखी हुईं और प्रार्थना करने लगीं, “यदि इतने बड़े संत धाम पधार जाएँगे, तो सत्संग की बहुत बड़ी क्षति होगी। वे महान कवि हैं, इसलिए हमें नित्य नए कीर्तनों के श्रवण से भी वंचित होना पड़ेगा। हे महाराज..! काल तो आपके अधीन वर्तता है, अतः उन्हें आयु प्रदान कर रोक लीजिए। उन्हें धाम मत ले जाइए।”
यह सुनकर श्रीहरि बोले, “जब आयु पूर्ण होती है, तब तो सभी को एक दिन जाना ही पड़ता है। किंतु यदि आप सभी बहनें थोड़ी-थोड़ी आयु दें, तो स्वामी और अधिक जीवित रह सकते हैं।” श्रीहरि के कहने पर सभी बहनों ने अपनी-अपनी आयु में से कुछ समय प्रदान किया। तब श्रीहरि बोले, “आप सभी ने आयु दी है, अतः अब ब्रह्मानंद स्वामी १७ वर्ष और अधिक जीवित रहेंगे।” इसके पश्चात ब्रह्मानंद स्वामी धीरे-धीरे स्वस्थ हो गए।
कुछ समय बाद ब्रह्मानंद स्वामी श्रीहरि के साथ सारंगपुर पधारे। उस समय जब स्वामी सभा में आए, तो उन्होंने श्रीहरि को साष्टांग प्रणाम किया और बैठ गए, परंतु सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी को प्रणाम नहीं किया। यह देखकर श्रीहरि बोले, “स्वामी! आपने मुक्तानंद स्वामी को प्रणाम क्यों नहीं किया?” तब निर्विकारानंद स्वामी बोले, “महाराज..! इन्होंने स्वामी के साथ पिछले सात दिनों से अबोला ले रखा है (बातचीत बंद कर रखी है)।”
यह सुनते ही श्रीहरि चौंक गए, उनका मुखारविंद गंभीर व लाल हो गया और उन्होंने तुरंत स्वामी से पूछा, “आपने अबोला क्यों लिया?” तब ब्रह्मानंद स्वामी मौन रहे और कोई उत्तर नहीं दिया। निर्विकारानंद स्वामी पुनः बोले, “ब्रह्मानंद स्वामी और उनके लेखक वासुदेवानंद मुनि के बीच कुछ अनबन हो गई थी। इसलिए वे एकाकी होकर सत्संग छोड़कर जा रहे थे। जब मुक्तानंद स्वामी को यह ज्ञात हुआ, तो उन्होंने सोचा कि यदि वे सत्संग से विमुख हो गए तो इतने बड़े ब्रह्मानंद स्वामी का योग छूट जाएगा। अतः मुक्तानंद स्वामी ने उन्हें ब्रह्मानंद स्वामी की महिमा समझाई, किंतु जब वासुदेवानंद मुनि नहीं माने, तो मुक्तानंद स्वामी ने उन्हें अपने मंडल में रख लिया। यह जानकर ब्रह्मानंद स्वामी अप्रसन्न हो गए और उनसे बोलना बंद कर दिया।”
श्रीहरि बोले, “ब्रह्मानंद स्वामी..! आप तो इतने महान सद्गुरु हैं! इस सत्संग और संतों के संग के लिए आपने बड़े-बड़े राजाओं की मित्रता त्याग दी, राजघराने के विवाह-प्रस्ताव ठुकरा दिए, राज-वैभव, सुख-साहिबी, मन भर सोने के आभूषण और राजसी ठाट-बाट छोड़ दिए; और एक शिष्य को जाने से रोकने पर आपने भगवान-तुल्य मुक्तानंद स्वामी जैसे संत से अबोला ले लिया?!”
महिलाओं की सभा में से पूर्व समय में ब्रह्मानंद स्वामी में वैराग्य जागृत करने वाली मोटीबा बोलीं, “क्या साधुओं को भी अपने शिष्यों में ऐसा मोह-ममत्व होता है? क्या सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी जैसे निष्पाप संत का अवगुण लिया जा सकता है? यदि ऐसा हो, तो उन्हें साधु कैसे कहा जा सकता है?”
मोटीबा के ये वचन सुनते ही तीक्ष्ण बुद्धि वाले ब्रह्मानंद स्वामी सचेत हो गए और प्रत्युत्पन्नमति होकर तुरंत विनोदपूर्वक बोले, “हे महाराज..! इसमें मेरा कोई दोष नहीं है! कुछ समय पूर्व जब मैं बीमार पड़ा था, तब आपने इन बहनों से आयु दिलवाकर मुझे जीवनदान दिया था। उस समय किसी झगड़ालू (कलहप्रिय) बहन की सात दिनों की आयु मेरे हिस्से में आ गई होगी, उसी के प्रभाव से मेरा यह अबोला हुआ और मेरी साधुता लज्जित हुई!” यह सुनकर पूरी सभा में सब हँस पड़े।
फिर बोले ब्रह्ममुनि वाणी, कहूँ सुनो हे सारंगपाणि..! नहीं इसमें मेरा कोई दोष, मैं तो सत्संग में एक रंक..!! परंतु जब मैं हुआ था बीमार, सबने दी थी अपनी आयु उस वार..! होगी कोई झगड़ालू नारी, सचमुच जो स्वभाव से कलहकारी..!! उसकी आयु के ये सात दिन, मैंने ही भोगे हे नरभ्रात..! हुई बुद्धि में उससे विकृति, उपजा मन में ईर्ष्या का वृक्ष..!! ऐसा कहकर वे उठ खड़े हुए, मुक्तमुनि के आगे जा पहुँचे..! प्रेमपूर्वक किया दंडवत प्रणाम, और विनीत भाव से याचना की उस ठाम..!!
ब्रह्मानंद स्वामी तुरंत उठ खड़े हुए, आँखों में पश्चाताप के आँसू भरकर सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी को साष्टांग दंडवत प्रणाम किया और क्षमा माँगते हुए रो पड़े। सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ने भी बड़े वात्सल्य और प्रेम से स्वामी को हृदय से लगा लिया।
- ‘भगवान श्री स्वामिनारायण’ ग्रंथ से…
🙏
English
Brahmanand Swami’s Silence and Motiba’s Admonition
Once in Gadhpur, Sadguru Brahmanand Swami fell seriously ill. Shri Hari went to his quarters to inquire about his health. When He returned to the veranda of the Darbargarh, Laduba, Jivuba, and other women devotees inquired of Maharaj regarding Swami’s condition. Shri Hari said, “Swami’s body is very weak and his lifespan is exhausted; today he will depart for the divine abode (Akshardham).” Hearing this, the women devotees felt deeply sorrowful and pleaded, “If such a great saint departs for the abode, it will cause an irreparable loss to Satsang! He is a master poet, and we shall be deprived of hearing new divine devotional kirtans. O Maharaj! Time (Kaal) operates entirely under Your command; please grant him additional lifespan and keep him with us. Do not take him to the divine abode yet.”
Hearing this, Shri Hari replied, “When one’s allotted lifespan expires, everyone must depart one day. However, if all of you offer a portion of your lifespans, Swami can live longer.” At Shri Hari’s behest, all the women devotees offered a small portion of their own lifespans. Shri Hari then declared, “Since you all have offered your lifespans, Brahmanand Swami will now live for 17 more years.” Thereafter, Brahmanand Swami gradually recovered his health.
Some time later, Brahmanand Swami arrived in Sarangpur with Shri Hari. In the assembly, Swami bowed down at Shri Hari’s lotus feet and took his seat, but he did not bow down to Sadguru Muktanand Swami. Observing this, Shri Hari asked, “Swami, why did you not bow down to Muktanand Swami?” Sadguru Nirvikaranand Swami replied, “Maharaj! He has observed an ‘abola’ (refusal to speak) with Swami for the past seven days.”
Hearing this, Shri Hari was taken aback, His countenance turned grave and flushed, and He immediately asked Swami, “Why have you refused to speak to him?” Brahmanand Swami remained silent and gave no response. Nirvikaranand Swami explained further, “Brahmanand Swami had a misunderstanding with his scribe, Vasudevanand Muni, who became disheartened and was about to leave Satsang. When Muktanand Swami learned of this, he realized that if he drifted away, he would lose the holy association of such a great saint as Brahmanand Swami. Muktanand Swami tried to explain Swami’s greatness to him, but when Vasudevanand Muni remained reluctant to return, Muktanand Swami accommodated him in his own group. Learning of this, Brahmanand Swami was displeased and ceased speaking to him.”
Shri Hari said, “Brahmanand Swami! You are a supreme Sadguru! For the sake of this Satsang and holy fellowship, you renounced friendships with great kings, rejected noble matrimonial alliances, abandoned royal luxuries, comforts, heaps of gold ornaments, and royal entourages. Yet, merely because a disciple was prevented from departing, you entered into a grudge with a saint as exalted as God Himself, Muktanand Swami?!”
From the women’s assembly, Motiba—who had originally inspired detachment and renunciation in Brahmanand Swami in his early years—spoke up, “Can sadhus harbor such attachment toward disciples? Can one ever perceive faults in an exalted saint like Sadguru Muktanand Swami? If so, how can one even be called a true sadhu?”
Hearing Motiba’s penetrating words, the astute and quick-witted Brahmanand Swami was instantly jolted and responded with characteristic wit and humor: “O Maharaj! It is truly not my fault! A while ago, when I was severely ill, You extended my life by having these women devotees donate portions of their lifespans. Surely, seven days from some quarrelsome and argumentative woman must have entered my lifespan! It is because of her days that I stopped speaking and brought shame upon my saintliness!” Hearing this clever retort, the entire assembly burst into laughter.
Then spoke Brahma Muni in humble verse, “Listen, O Sarangpani! In truth, no fault belongs to me; I am but a humble servant in Satsang! Yet when I was afflicted with illness, all offered their lifespans then! Surely some contentious lady, fiery and quarrelsome by nature, Bestowed seven days of her life, which I have had to live out, O brother! Thus was my intellect corrupted, and sprouted the tree of jealousy!” Uttering these words, he rose to his feet and approached Muktamuni, Prostrated with immense love and made a heartfelt plea right there!
Brahmanand Swami immediately stood up, prostrated flat in dandavat before Sadguru Muktanand Swami with tears in his eyes, and wept while begging for forgiveness. Sadguru Muktanand Swami embraced him warmly with deep affection.
- From ‘Bhagwan Shri Swaminarayan’…
🙏