એકવખત શ્રીહરિ સંતો ભક્તો સાથે ગુજરાત મા વડનગર ગામે પધાર્યા. હરિભક્તો એ સામૈયું કરીને શ્રીહરિને શહેર મધ્યે પધારાવ્યા.
Gujarati
વડનગરમાં ગાંધર્વ સદારામ અને મુખથી ઘૂઘરાનો તાલ
એકવખત શ્રીહરિ સંતો ભક્તો સાથે ગુજરાત મા વડનગર ગામે પધાર્યા. હરિભક્તો એ સામૈયું કરીને શ્રીહરિને શહેર મધ્યે પધારાવ્યા. સદગુરુ ગુણાતિતાનંદ સ્વામી અને વૈષ્ણવાનંદ સ્વામી સાથે હતા એટલે એમણે થાળ કર્યો એટલે શ્રીહરિ જમ્યા. પછે સર્વ સંતો ભક્તો ને પીરસી ને જમાડ્યા. શ્રીહરિ જમી પરવારીને બીરાજયા એટલે સૌ ગામના ભક્તો એ ચંદન પુષ્પોથી પુજન કર્યું ને ગામ બહાર તળાવને કાઠે સંઘે ઉતારો કર્યો એટલે આથમણી કોરે એક મહાદેવ નુ મંદિર હતું ત્યાં સભા થઇ. થોડીવાર મા ત્યાથી થોડાક કળાવંત ગાંધર્વો વાંજા પેટી લઇને પસાર થયા એમા નો એક ગાંધર્વ સદારામ નામે હતો એ ડાહ્યો ને ગાવા વગાડવા મા કુશળ હતો ને મુમુક્ષુ હતો, એને શ્રીહરિ ની મુરત ના દર્શન થતા જ પોતાની કળા શ્રીહરિ સમક્ષ રજુ કરવા નો ભાવ થયો એટલે એણે બીજા ગાંધર્વો ને કહ્યું કે આપડા પેટ ને કુટુંબ સારુ તો કાયમ ગાઇએ વગાડીએ છીએ, આજ તો લોકો જેને પૃગટ ભગવાન કહે છે એ આ પૃગટ ભગવાન પાસે આપડી કળા રજુ કરવાનો મોકો મળ્યો છે તો આપડે સહુ આ દુર્લભ લાભ લઇએ. એમ કહીને સહુ ગાંધર્વો શ્રીહરિ પાસે આવ્યા ને પગે લાગ્યા એટલે ઝાઝમ ઉપર શ્રીહરિએ બેસારયા. સૌ ગાંધર્વો તો તુરંત જ વાંજા, દૂકડ, સરોદા આદિ લઇને ગાવવા મંડયા. એ સમયે શ્રીહરિ એ સાન કરીને સભા મા બેઠેલા શાસ્ત્રી લક્ષ્મીરામ દેરાશ્રીને સંકેત કરીને મુખથી ઘૂઘરા વગાડવા નુ કહ્યું એટલે એ ઘૂઘરા વગાડવા મંડયા. ગાંધર્વો તો ઘૂઘરા નો અદભૂત તાલબદ્ધ છમછમાટ સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થઇ ગયા. બધા ઉચા નીચા થઇને જુએ કે આ ઘૂઘરા કોણ વગાડે છે ? કોઇ ના હાથે-પગે ઘૂઘરા બાંધેલા નહી પણ તાલબદ્ધ ઘૂઘરા કોણ વગાડે છે શોધવા લાગ્યા. ગાંધર્વ સદારામે શ્રીહરિ ને પુછયુ કે આ ઘૂઘરા કોણ વગાડે છે ? ત્યારે શ્રીહરિ કહે કે એ શાસ્ત્રી લક્ષમીરામ વગાડે છે. શ્રીહરિ રાજી થયા ને શાસ્ત્રી લક્ષમીરામ ને હાર પહેરાવ્યો ને માથે હાથ મેલ્યો. ગાંધર્વો ને લક્ષમીરામ કહે કે મને તો કાય આવડતું નથી, શ્રીહરિની કૃપાએ હુ ઘૂઘરા વગાડતો હતો બાકી મને તો કાય સંગીતના રાગ આવડતા નથી ને તમારા સાથે વગાડી શકુ એવી આવડત પણ નથી. આ બેઠા એ અનંતકોટી ભૂવન ના નાથ છે ને હુ તો એક તુચ્છ જીવ છુ.
ગાંધર્વો ને તો આ સાંભળીને ઘણો ગુણ આવ્યો ને બોલ્યા કે અમને તો તમારા મુકતાનંદ સ્વામી વગેરે સંતો પાસે ચોતાલ સાંભળવાની ઇચ્છા છે, તમે કૃપા કરો તો અમને એ દર્શન થાય. શ્રીહરિએ સંમતિ આપતા સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી, દેવાનંદ સ્વામી અને સુખાનંદ સ્વામી વગેરે એ ઘણાવખત સુધી કિરતનો ગાયા ને શાસ્ત્રી લક્ષ્મીરામે ફરીને મુખથી ઘૂઘરા વગાડ્યા ને સૌને રાજી કર્યા.
- શાસ્ત્રી લક્ષ્મીરામકૃત લીલાચિંતામણીમાંથી…. 🙇🏻♂️🙏
Hindi
वडनगर में गंधर्व सदाराम और मुख से घुँघरू की ताल
एक समय श्रीहरि संतों और भक्तों के साथ गुजरात के वडनगर गाँव में पधारे। हरिभक्तों ने भव्य सामैया (स्वागत-जुलूस) निकालकर श्रीहरि को नगर के मध्य में सादर पधराया। सद्गुरु गुणातीतानंद स्वामी और वैष्णवानंद स्वामी श्रीहरि के साथ थे, अतः उन्होंने प्रेमपूर्वक थाल तैयार किया और श्रीहरि ने भोजन ग्रहण किया। तत्पश्चात् सभी संतों और भक्तों को भी भाव से परोसकर जिमाया गया।
श्रीहरि भोजनोपरांत विश्राम कर विराजमान हुए, तब गाँव के सभी भक्तों ने चंदन और पुष्पों से उनका पूजन किया। गाँव के बाहर तालाब के तट पर संपूर्ण संघ का डेरा था। वहाँ पश्चिम दिशा में एक महादेव का मंदिर था, जहाँ दिव्य सभा बैठी।
कुछ समय बाद, वहाँ से कुछ कलावंत गंधर्व (संगीतकार) अपने वाद्य-यंत्रों की पेटियाँ लेकर गुजरे। उनमें सदाराम नाम का एक गंधर्व था, जो अत्यंत समझदार, गायन-वादन की कला में निपुण और सच्चा मुमुक्षु था। श्रीहरि की दिव्य मूर्ति के दर्शन होते ही उसके मन में अपनी संगीत कला श्रीहरि के चरणों में प्रस्तुत करने का उत्कट भाव जागा। उसने अपने साथी गंधर्वों से कहा, “हम अपने उदर-पोषण और परिवार के निर्वाह के लिए तो नित्य गाते-बजाते हैं, किंतु आज तो जिन्हें संसार प्रकट भगवान कहता है, उन साक्षात् भगवान के समक्ष अपनी कला प्रस्तुत करने का परम सौभाग्य मिला है! अतः हम सभी को यह दुर्लभ लाभ अवश्य लेना चाहिए।” ऐसा कहकर सभी गंधर्व श्रीहरि के समीप आए और दंडवत प्रणाम किया। श्रीहरि ने उन्हें प्रेमपूर्वक जाजम (आसन) पर बैठाया।
सभी गंधर्व तुरंत ही वाँजा (तंतुवाद्य), दूकड़ (तबला/मृदंग), सरोद आदि वाद्य लेकर मधुर स्वर में गाने लगे। उसी समय श्रीहरि ने सभा में बैठे शास्त्री लक्ष्मीराम देराश्री की ओर संकेत किया और उन्हें मुख से घुँघरू की ध्वनि निकालने का इशारा किया। शास्त्रीजी ने तुरंत मुख से घुँघरुओं की तालबद्ध ध्वनि निकालना प्रारंभ कर दिया। गंधर्व घुँघरुओं की वह अद्भुत और सधी हुई छम-छम झंकार सुनकर स्तब्ध रह गए! वे आश्चर्य से इधर-उधर देखने लगे कि यह घुँघरू कौन बजा रहा है? किसी के हाथ या पाँव में घुँघरू बँधे नहीं थे, फिर यह लयबद्ध घुँघरू कौन बजा रहा है? वे उसे खोजने लगे।
तब गंधर्व सदाराम ने विनीत भाव से श्रीहरि से पूछा, “हे महाराज! यह घुँघरू कौन बजा रहा है?” श्रीहरि ने मुस्कुराते हुए कहा, “यह हमारे शास्त्री लक्ष्मीराम बजा रहे हैं।”
श्रीहरि अत्यंत प्रसन्न हुए और उन्होंने शास्त्री लक्ष्मीराम को सुंदर पुष्पहार पहनाकर उनके मस्तक पर अपना वरदहस्त रखा। शास्त्री लक्ष्मीराम ने गंधर्वों से अत्यंत नम्रतापूर्वक कहा, “मुझे तो संगीत का कुछ भी ज्ञान नहीं है। यह तो केवल श्रीहरि की असीम कृपा से ही मैं मुख से घुँघरू बजा सका, अन्यथा न तो मुझे संगीत के राग आते हैं और न ही आप जैसे कुशल कलाकारों के साथ संगत करने की मेरी कोई योग्यता है। यहाँ जो विराजमान हैं, वे अनंतकोटि ब्रह्मांडों के नाथ हैं और मैं तो उनका एक तुच्छ दास हूँ।”
यह सुनकर गंधर्वों के हृदय में उनके प्रति और सत्संग के प्रति अगाध आदरभाव उत्पन्न हो गया। वे हाथ जोड़कर बोले, “महाराज! हमारी हार्दिक अभिलाषा है कि हम आपके पूज्य मुक्तानंद स्वामी आदि संतों के मुख से ‘चौताल’ का गायन सुनें। यदि आप कृपा करें, तो हमें यह अलौकिक दर्शन प्राप्त हो।”
श्रीहरि की आज्ञा पाकर सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी, देवानंद स्वामी, सुखानंद स्वामी आदि संत-कवियों ने देर तक दिव्य कीर्तन गाए। शास्त्री लक्ष्मीराम ने पुनः अपने मुख से घुँघरुओं की ताल बजाकर संपूर्ण सभा को आनंद से सराबोर कर दिया।
- शास्त्री लक्ष्मीराम-कृत ‘लीलाचिंतामणि’ से… 🙏
English
Gandharva Sadaram in Vadnagar and the Rhythmic Sound of Bells from the Mouth
Once, Shri Hari arrived in the town of Vadnagar in Gujarat, accompanied by holy saints and devotees. The devotees welcomed Shri Hari with a grand ceremonial procession (samaiyu) and brought Him reverently into the heart of the town. Sadguru Gunatitanand Swami and Vaishnavanand Swami accompanied Maharaj; they prepared a loving food offering (thaal), which Shri Hari sanctified and partook of. Thereafter, all the saints and devotees were served with great affection.
After concluding His meal, Shri Hari rested and then graced the assembly. The devotees of the town worshipped Him with sandalwood paste and fragrant flowers. The entire pilgrim party (sangh) stayed by the lakeside on the outskirts of the town. On the western side stood a temple of Mahadev (Lord Shiva), where a divine assembly gathered.
Shortly afterward, a group of accomplished traditional musicians and singers (Gandharvas) passed by, carrying their musical instruments. Among them was a Gandharva named Sadaram, who was wise, remarkably skilled in singing and instrumental music, and a sincere spiritual seeker (mumukshu). The moment he beheld the divine form of Shri Hari, a deep yearning arose in his heart to offer his musical art at Shri Hari’s lotus feet. He said to his fellow musicians, “We constantly sing and play to feed ourselves and our families. But today, the One whom the world reveres as the manifest Supreme Lord is right here before us! We have been blessed with a golden opportunity to present our art before the manifest Lord Himself. Let us all take advantage of this exceedingly rare fortune.”
Saying this, all the musicians approached Shri Hari and bowed humbly at His lotus feet. Shri Hari warmly welcomed them and had them seated upon the carpet. The musicians immediately began tuning and playing their instruments—the vanja (stringed instrument), dukad (percussion), and sarod—filling the air with melodious singing.
At that moment, Shri Hari subtly gestured to Shastri Lakshmiram Derashri, who was seated in the assembly, prompting him to produce the sound of ankle-bells (ghughra / ghungroos) from his mouth. Shastriji immediately began creating the rhythmic chiming of bells with his mouth. Hearing the exquisite, perfectly synchronized jingling of bells, the Gandharvas were utterly astonished! They looked all around in bewilderment, wondering where the sound was coming from. No one wore bells on their hands or feet, yet someone was producing this flawless rhythmic accompaniment. They searched intently across the assembly.
Gandharva Sadaram respectfully asked Shri Hari, “Maharaj, who is playing these ankle-bells?” Shri Hari smiled and replied, “It is Shastri Lakshmiram who is playing them.”
Shri Hari was immensely pleased; He garlanded Shastri Lakshmiram and placed His benevolent hand upon his head in blessing. Shastri Lakshmiram humbly said to the musicians, “I know nothing of music on my own. It was solely by the divine grace of Shri Hari that I was able to produce the sound of bells. Otherwise, I understand none of the classical musical ragas, nor do I possess the skill to accompany accomplished artists like you. The One seated before us is the Supreme Lord of infinite universes, and I am merely His humble servant.”
Hearing this selfless humility, the Gandharvas were deeply inspired and filled with profound reverence. They prayed, “O Maharaj! We have a sincere desire to hear the classical chautaal rhythm sung by Your holy saints, Muktanand Swami and others. If You shower Your mercy upon us, we may be blessed with that sublime experience.”
With Shri Hari’s gracious consent, Sadguru Muktanand Swami, Devanand Swami, Sukhanand Swami, and other eminent saint-composers sang divine kirtans for a long time. Shastri Lakshmiram once again accompanied them by producing the rhythmic chime of bells from his mouth, delighting all who were present.
- From Shastri Lakshmiram’s Leela Chintamani… 🙏