एक વખત ભગવાન સ્વામિનારાયણ ગામ જેતલપુરમાં બિરાજમાન હતા. એકાદશીના પારણામાં બારસના દિવસે શ્રીજીમહારાજે આખા જેતલપુર ગામના થાળ જમવાની જાહેરાત કરી.
Gujarati
જેતલપુરના જીવણ ભક્ત અને મઠનો રોટલો
એક વખત ભગવાન સ્વામિનારાયણ ગામ જેતલપુરમાં બિરાજમાન હતા. એકાદશીના પારણામાં બારસના દિવસે શ્રીજીમહારાજે આખા જેતલપુર ગામના થાળ જમવાની જાહેરાત કરી. સર્વે ભક્તો નો સમુદાય હર્ષ ઘેલો બની વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ બનાવવા લાગ્યો, જેવી શક્તિ તેવી ભક્તિ એમ બાઇઓ એકબીજાને ઘરેથી ઉછીની ચીજો લાવીને પણ વાનગીઓ બનાવવા લાગ્યા.
બહારગામથી કોઈ માણસે આવી પ્રશ્ન કર્યો, ભાઈ…! આ બધા આટલા બધા દોડધામમાં કેમ છે…? કાંઇ નવાજૂની છે..? કોઈએ કહ્યું કે બીજું તો કાંઈ નથી પણ આવતીકાલે બારસ ના પારણા છે, અને ભગવાન સ્વામિનારાયણ આખાયે ગામના થાળ જમવાના છે. એની આ બધા તૈયારી કરે છે. આવો અવસર તો ક્યારે મળે..? મહાપ્રભુ આજકાલ આપણા ગામ જેતલપુર માં બિરાજે છે. આવા વાતાવરણમાં પટેલ જીવણભાઈના મોઢા ઉપર જરાક દુઃખ છવાઈ ગયું. અમારે પણ મહારાજને જમાડવા છે પણ શ્રીહરિને શું ધરાવીએ…! પટેલ ઘરે ગયા, પટલાણીએ પટેલનું મોઢું જોઈ ને કળી ગયાં અને કહ્યું તમે ચિંતા ન કરશો, આપણે પણ આવતીકાલે થાળ બનાવી ને શ્રીહરિને જમાડીશું. પટેલ કહે કે વિચાર તો કર, આપણા ઘરમાં છે શું..? છોકરા ભૂખ્યા ટળવળે છે. થાળ માટે સીધા યોગ્ય વસ્તુ ક્યાંથી લાવીશું ?. પટલાણીએ કહ્યું તમે ચિંતા ન કરો. ઘરમાં શેર મઠ પડ્યા છે. એને હમણાં દળીને લોટ બનાવું છુ. અને તમે ખેતર-વગડામા જઇને ડોડીની ભાજી વીણી આવો. જીવણ પટેલ બોલ્યા કે હા…! પણ મોટા શ્રીમંતો ત્યાં સોનાની થાળીઓમા થાળ લઇને આવતાં હશે. આમા આપણા થાળ ની ગણતરી શું હોય. અરે ! ભગવાન તો ભાવના ભુખ્યા હોય છે. દુર્યોધનના પકવાન મુકી ને શ્રીકૃષ્ણ વીદુરની ભાજી જમ્યા હતા. વળી ભગવાન રાઘવ પણ ગરીબ શબરીના એઠા બોર જમ્યા હતાં. ભગવાન તો ભક્તના ભાવના ભૂખ્યા હોય છે, સાચી ભાવનાથી પ્રભુને રોટલો જમાડીશું મને આશા છે પ્રભુ જરૂર આપણા ભાવને સ્વીકારશે.
જીવણ ભક્ત પ્રભુનું સ્મરણ કરતાં કરતાં ખેતર-વગડામાંથી ડોડી લઈ આવ્યા. પટલાણીએ ભગવાનની મૂર્તિ યાદ કરીને શેર મઠ ઘરમાં હતા તે દળીને તેના રોટલા બનાવ્યા, ડોડીની ભાજી બનાવી ને તાંહળી મા દહી પીરસીને થાળ તૈયાર કર્યો.
ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ બારસ ની વહેલી સવારે નિત્યકર્મમાંથી પરવારી ભક્ત સમુદાય ના થાળ જમવા માટે દેવસરોવર ને કિનારે પ્રાચીન મહોલ પર છત્રી માં બિરાજમાન થયા. પરમહંસો અને ભક્તો થી વીંટળાયેલા પ્રભુ સુંદર શોભતા હતા. કોઈ ભક્તોના હાથ માં સોનાની થાળી, કોઈના હાથમાં ચાંદીની, કોઈ ભક્ત પિત્તળની થાળી લઈ, પોતપોતાની શક્તિ પ્રમાણે પકવાનો લઈ મહોલની વાટે ચાલ્યા. ભક્તોનાં મનની અંદર આનંદ સમાતો નથી. “અંતર્યામી ભગવાન સ્વામિનારાયણે જીવણ ભક્તની ભાવના ની પરાકાષ્ટા જોઈ લાઈનમાં ઉભેલા જીવણભાઈને પાસે આવવા બોલાવ્યા.” બધાની વચ્ચે જીવણ ભક્ત સંકોચાતા સંકોચાતા, ધીમા ધીમા શ્રી હરિ પાસે આવે છે હજારો હરિભક્તોને દેખતા પ્રભુએ નીચે ઉતરી સામેથી જીવણ ભક્ત ના હાથ માંથી થાળી લઈ ખોળામાં રાખી મઠ નો રોટલો તથા ડોડીની ભાજી પ્રભુ જમવા લાગ્યા.
તેમાં રહેલી મીઠાશ અને પ્રેમની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. ઘણા શ્રીમંત લોકો અવાક બની ગયા. જલેબી, મેસુબ, મોહનથાળ, ઘેબર વગેરે પકવાનો પાછળ રહી ગયા. લોકો વિચારવા લાગ્યા કે ઓહો..! અમને ખબર નહોતી કે શ્રીહરીને મઠ ના રોટલા બહુ ભાવે છે, વ્યર્થ માં પકવાનો બનાવવાનો પરિશ્રમ કર્યો. જમતા જમતા રોટલા નો ચોથો ભાગ બાકી રહ્યો ત્યારે શ્રીહરિને સોમલા ખાચર અને સુરા ખાચરે કહ્યું કે હેમહારાજ..! આજ અમને આ થાળનો પૃસાદ મળશે કે? ત્યારે શ્રીહરિ કહે કે આજે તમને આમાંથી પ્રસાદી નહીં મળે. ત્યારે સદગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામી સખા ભાવે એમ બોલ્યા, કે મહારાજ રોટલાનો સ્વાદ તો જે જમતા હોય એ જાણે, તમે એમનમ વખાણ કરો એ અમને ખબર ના પડે ને..! એના હારું તો અમને ચખાડવી પડે પ્રસાદી. પછી તો સંતો ભક્તો બધા કહેવા લાગ્યા, પ્રભુ અમને પણ પ્રસાદી આપો. પછી રોટલાની પ્રસાદી ભગવાન સ્વામિનારાયણે બધા ને થોડી થોડી આપી.
જેતલપુરમાં આવી રીતે ભગવાન સ્વામિનારાયણના આશ્રિત જીવણ ભક્ત નું નામ સંપ્રદાયના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલું છે.
સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ગાયું છે કે….
“સખી ઉપરને રંગ રાચે નહીં, દંભ દેખી રે, રહે દયાળુ દુર કે, ભુદર ભુખ્યો છે ભાવ નો”
- આદર્શ ભકતગાથામાંથી….
🙏
Hindi
जेेतलपुर के जीवण भक्त और मोठ का रोटला
एक समय भगवान श्री स्वामिनारायण जेेतलपुर गाँव में विराजमान थे। एकादशी के पारणा के उपलक्ष्य में द्वादशी (बारस) के दिन श्रीजी महाराज ने पूरे जेेतलपुर गाँव के भक्तों द्वारा लाया गया थाल आरोगने (स्वीकार करने) की घोषणा की। यह सुनकर समस्त भक्त समुदाय हर्ष से विभोर हो गया और विविध प्रकार के मिष्ठान्न व पकवान बनाने लगा। “जैसी शक्ति वैसी भक्ति” के भाव से माताएँ-बहनें एक-दूसरे के घर से वस्तुएँ उधार लाकर भी सुंदर पकवान तैयार करने लगीं।
बाहर गाँव से आए एक व्यक्ति ने यह चहल-पहल देखकर पूछा, “भाई! सब लोग इतनी दौड़-धूप क्यों कर रहे हैं? क्या कोई विशेष बात है?” किसी ने उत्तर दिया, “कल द्वादशी का पारणा है और भगवान स्वामिनारायण पूरे गाँव का थाल आरोगने वाले हैं। सब उसी की तैयारी में लगे हैं। ऐसा दुर्लभ अवसर भला फिर कब मिलेगा? महाप्रभु स्वयं आजकल हमारे जेेतलपुर में पधारे हुए हैं।”
इस आनंदमय वातावरण के बीच, पटेल जीवणभाई के चेहरे पर उदासी छा गई। उनके मन में विचार आया, “हमारी भी इच्छा है कि हम महाराज को थाल जिमाएँ, किंतु हम श्रीहरि को क्या अर्पण करेंगे…!” जीवण पटेल घर पहुँचे। उनका उतरा हुआ मुख देखकर उनकी धर्मपत्नी सब समझ गईं और बोलीं, “आप चिंता मत कीजिए, कल हम भी थाल बनाकर श्रीहरि को जिमाएँगे।” पटेल ने कहा, “ज़रा सोचो तो सही, हमारे घर में है ही क्या? बच्चे भूख से व्याकुल हैं। थाल के लिए आवश्यक सामग्री हम कहाँ से लाएँगे?”
पटलाणी ने सांत्वना देते हुए कहा, “आप व्यर्थ चिंता न करें। घर में सेर भर मोठ पड़े हैं। मैं अभी उन्हें पीसकर आटा बना लेती हूँ, और आप खेत-बीहड़ में जाकर डोडी की भाजी (एक प्रकार का जंगली शाक) तोड़ लाइए।” जीवण पटेल बोले, “हाँ, पर बड़े-बड़े धनवान तो वहाँ सोने की थालियों में छप्पन भोग लेकर आएँगे। उनके सामने हमारे इस तुच्छ थाल की क्या गिनती होगी?”
पत्नी ने भक्तिभाव से कहा, “अरे! भगवान तो केवल भाव के भूखे होते हैं! दुर्योधन के छप्पन भोग त्यागकर श्रीकृष्ण ने विदुर जी की भाजी प्रेम से आरोगी थी। भगवान राघव ने भी तो भीलनी शबरी के जूठे बेरों को बड़े चाव से खाया था। प्रभु केवल भक्त के सच्चे प्रेम के भूखे हैं। हम निष्कपट भाव से प्रभु को रोटला जिमाएँगे। मुझे पूर्ण विश्वास है कि प्रभु हमारे भाव को अवश्य स्वीकार करेंगे।”
जीवण भक्त प्रभु का स्मरण करते-करते खेत-बीहड़ से डोडी की भाजी ले आए। पटलाणी ने भगवान की दिव्य मूर्ति का ध्यान धरते हुए घर में रखे सेर भर मोठ को पीसा और उसके प्रेमपूर्वक रोटले बनाए। डोडी की स्वादिष्ट भाजी बनाई और एक काँसे की बटलोई (ताँहळी) में ताजा दही परोसकर थाल तैयार किया।
द्वादशी की प्रातः काल भगवान श्री स्वामिनारायण नित्यकर्म से निवृत्त होकर समस्त भक्त समुदाय का थाल आरोगने के लिए देवसरोवर के तट पर स्थित प्राचीन महल की छतरी में विराजमान हुए। परमहंसों और हरिभक्तों के मध्य घिरे हुए श्रीहरि अत्यंत शोभायमान लग रहे थे। कोई भक्त सोने की थाली, कोई चाँदी की, तो कोई पीतल की थाली में अपनी-अपनी सामर्थ्य अनुसार भाँति-भाँति के पकवान लेकर महल की ओर उमड़ पड़े। सभी के हृदय में अपार आनंद समाया हुआ था।
अंतर्यामी भगवान स्वामिनारायण ने जीवण भक्त की पराकाष्ठा भरी अनन्य निष्ठा और प्रेम को पहचान लिया। महाराज ने पंक्ति में पीछे खड़े जीवणभाई को अपने पास बुलाया। हज़ारों लोगों के बीच जीवण भक्त संकोच करते हुए धीरे-धीरे श्रीहरि के समीप पहुँचे। हज़ारों हरिभक्तों के देखते-देखते कृपानिधान प्रभु स्वयं अपने आसन से नीचे उतर आए, और आगे बढ़कर जीवण भक्त के हाथों से थाल लेकर अपनी गोद में रख लिया। प्रभु बड़े चाव और प्रेम से मोठ का रोटला और डोडी की भाजी आरोगने लगे!
श्रीहरि उस रूखे-सूखे रोटले की मिठास और उसमें समाए अगाध प्रेम की भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे। यह दृश्य देखकर अनेक धनवान स्तब्ध रह गए। जलेबी, मैसूरपाक, मोहनथाल, घेवर जैसे एक से बढ़कर एक राजसी पकवान धरे के धरे रह गए। लोग मन ही मन सोचने लगे, “अरे रे! हमें ज्ञात नहीं था कि श्रीहरि को मोठ का रोटला इतना अधिक प्रिय है! हमने व्यर्थ ही इतने पकवान बनाने का परिश्रम किया।”
जिमते-जिमते जब रोटले का चौथा भाग शेष बचा, तब सोमला खाचर और सुरा खाचर ने विनती की, “हे महाराज! क्या आज हमें इस दिव्य थाल का प्रसाद प्राप्त होगा?” श्रीहरि ने मुस्कुराते हुए कहा, “आज तुम्हें इसमें से प्रसादी नहीं मिलेगी।” तब सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी ने सखा भाव से विनोद करते हुए कहा, “महाराज! रोटले का असली स्वाद तो खाने वाला ही जानता है। आप केवल मुख से प्रशंसा करेंगे तो हमें उसकी महिमा कैसे समझ आएगी? उसके लिए तो आपको हमें भी चखाना पड़ेगा!” तत्पश्चात सभी संत-भक्त आग्रह करने लगे, “प्रभु! हमें भी प्रसादी दीजिए।” तब भगवान स्वामिनारायण ने उस रोटले की प्रसादी थोड़ी-थोड़ी सभी संतों-भक्तों में बाँट दी।
जेेतलपुर में इस प्रकार भगवान स्वामिनारायण के अनन्य आश्रित जीवण भक्त का नाम सत्संग के इतिहास में स्वर्णाक्षरों में अंकित हो गया।
सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने अपने कीर्तन में गाया है: “सखी उपरने रंग राचे नहीं, दंभ देखी रे, रहे दयाळु दूर के, भूधर भूख्यो छे भाव नो।” (अर्थात्: हे सखी! परमात्मा बाहरी दिखावे और आडंबर पर रीझते नहीं। जहाँ दंभ होता है, वहाँ से दयालु प्रभु दूर ही रहते हैं; क्योंकि वे विश्वंभर तो केवल सच्चे प्रेम और भाव के ही भूखे हैं।)
- आदर्श भक्तगाथा से…
🙏
English
Jivan Bhakt of Jetalpur and the Math Rotlo
Once, Bhagwan Shri Swaminarayan was gracing the town of Jetalpur. On the auspicious day of Baras (the twelfth day of the lunar fortnight, following the Ekadashi fast), Shriji Maharaj announced that He would accept thaal (devotional food offerings) brought by all the devotees of Jetalpur. Hearing this, the entire fellowship was overjoyed and began preparing diverse varieties of traditional delicacies. Guided by the spirit of “devotion according to one’s capability,” women even borrowed ingredients from neighboring households to cook their finest offerings.
A visitor from outside arrived and noticed the tremendous hustle and bustle. “Brother, why is everyone in such a hurry? Is there some special event?” he inquired. Someone replied, “Tomorrow is the sacred day of Baras parana, and Bhagwan Swaminarayan will dine on the thaals offered by the entire village! Everyone is preparing for that. When will such a sublime opportunity ever arise again? The Supreme Lord Mahaprabhu Himself is currently residing in our Jetalpur!”
Amidst this joyous atmosphere, a wave of sadness fell over the face of Patel Jivanbhai. He thought to himself, “We too yearn to feed Maharaj, but what could we possibly offer Shri Hari…?” Jivan Patel returned home crestfallen. Observing his sorrowful countenance, his wife immediately understood and consoled him, “Please do not worry. Tomorrow, we too shall prepare a thaal and offer it to Shri Hari.” Patel replied, “Think about it, what do we have in our house? Our children are suffering from hunger. Where will we gather suitable ingredients for a royal offering?”
His devoted wife lovingly reassured him, “Do not worry at all. We have about a ser (~500 grams) of math (moth beans) left at home. I will grind it into flour right away. In the meantime, go to the fields and ravines to gather some wild dodi greens.” Jivan Patel hesitated, “Yes, but the wealthy merchants will arrive carrying lavish delicacies in plates of pure gold! What standing could our humble meal possibly have before them?”
His wife replied with unwavering faith, “Ah! Bhagwan hungers only for pure devotion and love! Setting aside the royal feast of Duryodhana, Shri Krishna lovingly savored the simple greens offered by Vidura. Lord Raghav, too, relished the humble tasted berries of the poor tribal devotee Shabari. The Lord is ever-hungry for the true love of His devotee. If we offer this rotlo with a pure and sincere heart, I have complete faith that He will accept our love.”
Chanting the Lord’s holy name, Jivan Bhakt went out into the wilderness and gathered fresh dodi leaves. Meditating upon the divine murti of Bhagwan, his wife ground the math beans, baked fresh rotlas, cooked the tender dodi ni bhaji, and placed fresh yogurt in a small brass bowl (tanheli), thus preparing their humble thaal.
Early the following morning, having completed His daily rituals, Bhagwan Shri Swaminarayan sat under the ornamental canopy of the ancient terrace by the banks of Devsarovar lake to accept the offerings of the devotees. Surrounded by enlightened paramhansas and faithful devotees, the Lord radiated divine splendor. Devotees carried thaals laden with exquisite sweets in golden, silver, and brass vessels according to their means, their hearts overflowing with boundless joy as they walked toward the terrace.
The omniscient Lord Swaminarayan, recognizing the supreme pinnacle of Jivan Bhakt’s unalloyed love, noticed Jivanbhai standing quietly in the line and called him forward. Hesitant and shy amidst the grand gathering, Jivan Bhakt slowly stepped toward Shri Hari. Before thousands of onlookers, the compassionate Lord stood up, descended from His seat, approached Jivan Bhakt, and took the humble plate directly from his hands onto His own lap. Shriji Maharaj began relishing the coarse math rotlo and wild dodi greens with immense delight!
The Lord showered abundant praises upon the sweetness and sincere love suffused in every bite. The wealthy devotees stood utterly astonished. Lavish sweets such as jalebi, mesub, mohanthal, and ghebar remained untouched in the background. People whispered to one another, “Oh! We had no idea that Shri Hari cherished math rotlo so dearly; we labored in vain preparing all these elaborate sweets!”
As Shriji Maharaj continued to dine and only a quarter of the rotlo remained, Somla Khachar and Sura Khachar prayed, “O Maharaj! Will we be blessed with the prasadi of this divine thaal today?” Shri Hari smiled and replied, “Today, you shall not receive any prasad from this.” Thereupon, Sadguru Brahmanand Swami spoke in loving camaraderie (sakha bhav), “Maharaj! Only the one who eats knows the true flavor of the rotlo. If You simply praise it without sharing, how can we experience its greatness? To prove it, You must offer us a taste of this prasadi!” Soon, all the sadhus and devotees began pleading, “Prabhu, please bestow this prasad upon us as well!” Bhagwan Swaminarayan then lovingly distributed small morsels of the sacred rotlo to everyone.
Thus, in Jetalpur, the devotion of Jivan Bhakt, an humble devotee sheltered at the lotus feet of Bhagwan Swaminarayan, was forever inscribed in golden letters in the annals of Satsang history.
Sadguru Nishkulanand Swami has sung: “Sakhi uparne rang rache nahi, dambh dekhi re, Rahe dayalu dur ke, Bhudar bhukhyo chhe bhav no.” (Meaning: “O sakhi, the Lord is never swayed by superficial display; seeing deceit, the Compassionate One stays far away, for Bhagwan hungers only for true devotion.”)
- From Adarsh Bhaktagatha…
🙏