મેઉ ગામ અમદાવાદથી આશરે ૬૨ કિમિ ના અંતરે ગોઝારીયા નજીક આવેલું છે. જ્યારે મેઉ ગામનું નામ સાંભરે એટલે તરત મેઉના ભૂખણ ભાવસાર યાદ આવે જ !
Gujarati
મેઉના ભૂખણ ભાવસાર અને શ્રીજી મહારાજ
મેઉ ગામ અમદાવાદથી આશરે ૬૨ કિમિ ના અંતરે ગોઝારીયા નજીક આવેલું છે. જ્યારે મેઉ ગામનું નામ સાંભરે એટલે તરત મેઉના દ્રઢ નિશ્ચયવાળા અને પ્રેમીભક્ત ભૂખણ ભાવસાર યાદ આવે જ ! તેમનું ખરું નામ ભૂષણભાઈ ભાવસાર હતું, પરંતુ તે સત્સંગમાં ભૂખણ ભાવસાર નામે ઓળખાય છે, તેમણે સત્સંગની અને શ્રીજીમહારાજની ખુબ સેવા કરી છે, શ્રીજીમહારાજે તેમના ઘરે ઘણી લીલાઓ કરી છે. એકવખત સંતો ભક્તો સાથે શ્રીજીમહારાજ લાંઘણોજ હતા, ભૂખણ ભાવસારે મેઉ ગામથી ભક્તો સાથે લાંઘણોજ જઈને મહારાજને પોતાને ત્યાં મેઉ પધારવા પ્રાર્થના કરી, ભક્તોનો ભાવ જોઈને મહારાજ મેઉ ગામે પધાર્યા, ભૂખણજીએ મહારાજને પોતાને ઘરે જમવા પધારવા પ્રાર્થના કરી, શ્રીજીમહારાજ તેમનો પ્રેમ જાણતા હતા, આથી તેમને આજ્ઞા કરીને કે “ જો તમે અમને દાળ રોટલા જમાડવાના હો તો અમે જમવા આવીએ, પરંતુ તમે મેવા મિષ્ટાન્ન જમાડવાના હો તો નહિ આવીએ “ ઘણા દિ‘ની હૈયામાં છે હામ , કરો પૂરણ પૂરણકામ…! ભાવ જોઈ બોલ્યા ભગવાન , તમે ન કરશો પકવાન્ન…! કરો રોટલા અને દાળ, તો જ જમશું તમારો થાળ…! કદી કરશો જો મીઠાઈ તમે, કહું છું નહિ જમીએ અમે..! આમ મહારાજની આજ્ઞા મેળવીને ભૂખણ ભાવસાર ઘરે આવ્યા, પરંતુ મનમાં એમ થાય કે મહારાજને રોટલા દાળ જ કેમ જમાડાય ? ને મહારાજની આજ્ઞા પણ કેમ લોપાય ? ત્યારે તેના મનમાં એક સરસ વિચાર આવ્યો કે…! પ્રેમ ભર્યો કર્યો દૂધપાક, માલપૂડા ને સુરણનું શાક…! તળ્યાં ભજીયા વિવિધ ભાતે, કમી રાખી નહિ કોઈ વાતે..! શ્રીજીમહારાજ પધાર્યા, મુળજી બૃહ્મચારીએ થાળ તૈયાર કરીને મહારાજને પીરસ્યો, ત્યારે થાળ જોઈને મહારાજે કહ્યું કે…! કહ્યું તેવું કર્યું નથી કેમ ? સુણી ભૂખણ બોલ્યા છે એમ…! નથી વચનનો લોપ મેં કીધો, ધોળી દાળ ને રોટલો દીધો…! અમારે એવો રિવાજ છે આય, આને રોટલા દાળ કહેવાય…! પકવાન્ન એને ન પરઠે કોઈ, ધોળી દાળ કહે સહુ કોઈ…! આમ કહીને ભુખણજી નિર્માનભાવે દંડવત કરવા લાગ્યા ! મહારાજ આવા પ્રેમી ભક્તનો ભાવ જોઈને થાળ જમ્યા ! જે થાળમાં મહારાજ જમ્યા હતા તે ઝરમરનો થાળ આજે પણ તેમના વંશજો પાસે છે જેના દર્શન કરાવે છે. (પુરુષોતમ ચરિત્ર પુષ્પગુચ્છ ૬ પુષ્પ ૪૯ કડી ૨૩-૪૧) મહારાજ એક વાર રાતે ભૂખણભાઈના ઘરે પધાર્યા, અને તેમની ડેલીની સાંકળ ખડાવીને બૂમ મારી, ભુખણજી ઉતાવળા આવ્યા અને ડેલી ઉઘાડી ત્યાં તો પોતાના પ્રાણપ્યારા મહારાજને જોયા અને ત્યાંજ જમીન ઉપર દંડવત કરવા લાગ્યા ! આજે એ ડેલી અને તે સાંકળ મેઉમાં તેમના ઘરે દર્શન આપે છે. તેના પુત્રની પત્ની પ્રેમાળ, તેને અવતર્યું એવું બાળ…! હાથ પગના અંગ ન કોઈ, રૂંઢ મૂંઢ સજીવન જોઈ…! શું કરવું ન સૂઝે ઉપાય, જોઈ સહુ ચિંતાતુર થાય…! આને પાલવવું કેવી રીતે, એમ રાત દિવસ ઉપાધિમાં વીતે…! જેને હાથ, પગ કોઈ અંગ જ નથી એવા આ બાળકનું શું કરવું ? આને કેમ જીવાડવું ? આમ ઘરના બધા ઉપાધિ કરે છે, પણ ભુખણજી તો નિરાંતે મહારાજનું ભજન કરે છે તે બાળક જન્મથી હજુ ૬ વાહા નું (દિવસનું) જ હતું ત્યારે મહારાજ મેઉ ભૂખણજીના ઘરે પધાર્યા ભૂખણભાઈ ખુબ આનંદમાં આવી ગયા ! પોતાના પત્નીને બાળક મહારાજના ખોળામાં મુકવા માટે આપવા કહ્યું. ગયા ભૂખણ ભુવન માય, નિજ પત્નીને કહ્યું છે ત્યાંય..! લાવો બાળક હાથમાં મારા, બાઈ કહે ઉભા રહેજો બારા…! નથી લાજ શરમ તમારે, નાનું બાળક ન કઢાય બહારે…! હજુ છ વાહાનો છે ટેટો, નથી કળાતું બેટી છે કે બેટો…! કહે ભૂખણ ભોળી તું થામાં, ઝટપટ તું આપ ખોળામાં…! તારા વાહાનો જે કરનારો, તે તો ઘેર આવી બેઠો છે બારો…! એના કામોરાની જે કસૂર, મારે એને જણાવવી છે જરૂર…! ધણી પાસે કરાવું કબૂલ, કીધા વિના ન સુધારે ભૂલ…! ભૂખણજી તે બાળક સૂપડામાં નાખીને મહારાજ પાસે લાવ્યા, હસીને મહારાજને કહ્યું “હે મહારાજ ! આ તમારા કામોરા, જીવોના દેહને બનાવનારા આ બ્રહ્માની કેવી ભૂલ થઇ છે તે જુઓ ! બાળક તો મહારાજ સામે જોઈને મલક્યું ! મહારાજ પણ બાળક સામે જોઈને મંદ મંદ હસ્યા ! મહારાજ તો જાણતા હતા કે આ જીવે આગળ જન્મોમાં બહુ જ ક્રૂર કર્મો કર્યા છે, તેના કર્મોના ફળ સ્વરૂપે આવો દેહ મળ્યો છે તો પણ આ ભક્ત ઉપર દયા કરીને તેના હાથ પગ બનાવી દીધા ! તેનું બાળકનું નામ ઝમકુબાઈ હતું, તે અવારનવાર માથે ઘીના ઘડા માથે લઈને ગઢડે મહારાજને જમાડવા જતા. આવા પરમભક્ત ભૂખણ ભાવસાર ને સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્ત ચિંતામણી ના પ્રકરણ ૧૧૯ કડી ૬૨માં ખુબ સ્નેહથી યાદ કર્યા છે કે…. ભક્ત ભૂખણ મનછારામ, તુલસી ભગો ભાવસાર નામ..! હરિજન એક જ્ઞાનબાઇ, એહાદિ જન રહે મેઉંમાંઇ…!!
- શ્રીભકતચિંતામણિના મુક્તો ના ચિંતનમાંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
मेउ के भूखण भावसार और श्रीजी महाराज
मेउ गाँव अहमदाबाद से लगभग ६२ किलोमीटर की दूरी पर गोजारिया के निकट स्थित है। जब भी मेउ गाँव का नाम स्मरण में आता है, तो मेउ के दृढ़ निश्चयवान और अनन्य प्रेमी भक्त भूखण भावसार की पावन स्मृति सहज ही उभर आती है! उनका वास्तविक नाम भूषणभाई भावसार था, किंतु संपूर्ण सत्संग में वे ‘भूखण भावसार’ के नाम से ही प्रसिद्ध हुए। उन्होंने सत्संग और श्रीजी महाराज की अनन्य भाव से सेवा की थी, तथा श्रीजी महाराज ने भी उनके गृह पर अनेक अलौकिक लीलाएँ की थीं।
एक बार श्रीजी महाराज संतों और भक्तों के संग लांघणज पधारे हुए थे। भूखण भावसार मेउ गाँव के भक्तों को साथ लेकर लांघणज पहुँचे और महाराज से मेउ पधारने की करबद्ध प्रार्थना की। भक्तों का अगाध प्रेम देखकर श्रीहरि मेउ पधारे। भूखणजी ने महाराज से अपने घर भोजन ग्रहण करने की प्रार्थना की। श्रीजी महाराज उनका असीम प्रेम जानते थे, अतः उन्होंने एक शर्त रखते हुए आज्ञा की, “यदि आप हमें सादा दाल-रोटला जिमाएँगे तभी हम भोजन करने आएँगे, किंतु यदि आपने कोई मेवा-मिष्ठान्न या पकवान बनाया तो हम कदापि नहीं आएँगे।”
हृदय में कई दिनों की थी अभिलाषा, पूर्ण करो हे पूरणकाम…!
भाव देख बोले भगवान, मत बनाना कोई पकवान…!
बनाओ केवल रोटला और दाल, तभी जीमेंगे तुम्हारा थाल…!
यदि बनाई कभी कोई मिठाई, तो हम नहीं जीमेंगे भाई..!
महाराज की ऐसी आज्ञा प्राप्त कर भूखण भावसार घर तो लौट आए, किंतु उनके मन में द्वंद्व होने लगा कि जगन्नियंता श्रीजी महाराज को मात्र रूखा-सूखा दाल-रोटला कैसे परोसूँ? और प्रभु की आज्ञा का उल्लंघन भी कैसे करूँ? तभी उनके चतुर और प्रेमी मन में एक अनूठा विचार आया:
प्रेम से परिपूर्ण बनाया दूधपाक, मालपुआ और सूरन का शाक…!
तलीं भजियाँ भाँति-भाँति की, कमी न रखी किसी बात की..!
श्रीजी महाराज उनके घर पधारे। मुळजी ब्रह्मचारी ने सुंदर थाल सजाकर महाराज के सम्मुख परोसा। थाल में विविध व्यंजन देखकर महाराज ने मुस्कुराते हुए कहा:
कहा था जैसा वैसा किया क्यों नहीं? सुन भूखण बोले हैं यों वहीं…!
नहीं उल्लंघन वचन का मैंने किया, श्वेत दाल और रोटला ही दिया…!
हमारे यहाँ ऐसा ही नियम है भाई, इसे ही दाल-रोटला कहते हैं सदा ही…!
पकवान इसे कोई नहीं कहता, श्वेत दाल ही इसे जग कहता..!
ऐसा कहकर भूखणजी अहंकार रहित होकर महाराज के चरणों में साष्टांग दंडवत प्रणाम करने लगे! अपने ऐसे अनन्य प्रेमी भक्त का चतुर प्रेम और भोला भाव देखकर श्रीजी महाराज मुस्कुरा दिए और प्रेमपूर्वक थाल आरोग्या! जिस विशेष ‘झरमर थाल’ (कलात्मक थाली) में महाराज ने भोजन किया था, वह प्रसादी का थाल आज भी उनके वंशजों के पास सुरक्षित है और दर्शन देता है। (पुरुषोत्तम चरित्र पुष्पगुच्छ ६, पुष्प ४९, कढ़ी २३-४१)
एक बार रात्रि के समय श्रीजी महाराज अचानक भूखणभाई के घर पधारे और उनकी डहेली (द्वार) की साँकल खटखटाकर आवाज़ दी। भूखणजी तुरंत दौड़ते हुए आए और द्वार खोला। द्वार पर अपने प्राणप्यारे महाराज को साक्षात खड़े देखकर वे वहीं धरती पर दंडवत प्रणाम करने लगे! आज भी मेउ में उनके पैतृक घर पर वह डहेली और साँकल दर्शन देती है।
कालांतर में, उनके पुत्र की स्नेहमयी पत्नी ने एक बालक को जन्म दिया:
पुत्र की पत्नी थी अति स्नेहमयी, जन्मा उसके ऐसा बालक…!
हाथ-पैर का कोई अंग न था, रुंड-मुंड सजीव देख विकल हुए पालक…!
क्या करें कुछ सूझे न उपाय, देख सब हुए चिंतित असहाय…!
कैसे इसका पालन-पोषण हो, दिन-रात बीतती चिंता में रो-रो..!
जिस नन्हें शिशु के हाथ-पैर जैसे कोई अंग ही नहीं थे, मात्र रुंड-मुंड शरीर जीवित था—उसे देखकर घर के सभी परिजन अत्यंत व्याकुल और चिंतित रहने लगे कि इसे कैसे पाला जाए। किंतु भूखणजी बिना किसी चिंता के शांत चित्त से महाराज का भजन करते रहे। जब वह बालक जन्म से केवल छह दिन (छह वाहा) का ही था, तभी श्रीजी महाराज मेउ में भूखणजी के घर पधारे। भूखणभाई का हृदय आनंद से झूम उठा! वे तुरंत अपनी पत्नी के पास गए और बालक को महाराज की गोद में पधराने के लिए माँगने लगे:
गए भूखण भवन के भीतर, निज पत्नी से बोले वहाँ जाकर..!
लाओ बालक को मेरे हाथ, पत्नी बोली ठहरो बाहर हे नाथ..!
नहीं लज्जा-संकोच आपको तनिक, नन्हा शिशु बाहर न ले जाते क्षणिक..!
अभी तो छह ही दिन का है यह लाल, ज्ञात नहीं बेटी है या बेटा बाल..!
बोले भूखण भोली तू मत बन, झटपट दे दे मेरी गोद में तनिक..!
तेरे दिनों और भाग्य को रचने वाला, स्वयं आ बैठा है द्वार हमारे…!
उसके मुनीम (ब्रह्मा) की जो है भूल, मुझे प्रभु को बताना है जरूर…!
स्वामी से ही स्वीकार कराऊँगा, बिना कहे कैसे सुधारेगा भूल..!
भूखणजी उस नवजात शिशु को एक सूपड़े (सूप) में रखकर श्रीजी महाराज के समक्ष ले आए और हँसते हुए बोले, “हे महाराज! देखिए, जीवों की देह रचने वाले आपके मुनीम ब्रह्माजी से कितनी बड़ी भूल हो गई है!” वह शिशु महाराज की ओर देखकर मंद-मंद मुस्कुराया, और भक्तवत्सल महाराज भी उस शिशु को देखकर मुस्कुरा उठे! सर्वज्ञ श्रीजी महाराज भली-भाँति जानते थे कि इस जीव ने पूर्व जन्मों में अत्यंत क्रूर कर्म किए थे, और उन्हीं कर्मों के फलस्वरुप उसे ऐसा अंगहीन शरीर प्राप्त हुआ था। फिर भी, अपने अनन्य भक्त भूखणजी की निष्ठा और प्रेम पर रीझकर करुणामय प्रभु ने दया की और उस नन्हें शिशु के दोनों हाथ और पैर तुरंत प्रकट कर दिए! आगे चलकर उस कन्या का नाम ‘झमकुबाई’ रखा गया। वह बड़ी होकर सिर पर घी के घड़े धारण कर गढ़डा में महाराज को भोजन कराने जाया करती थी।
ऐसे अनन्य परमहंस-तुल्य भक्त भूखण भावसार का स्मरण सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘भक्त चिंतामणि’ के प्रकरण ११९ की कढ़ी ६२ में अत्यंत स्नेहपूर्वक किया है:
भक्त भूखण मनछाराम, तुलसी भगो भावसार नाम..!
हरिजन एक ज्ञानबाई, एहादि जन रहे मेउँमांइ…!!
- श्रीभक्तचिंतामणि के भक्तों के चिंतन से…
🙏
English
Bhukhan Bhavsar of Meu and Shriji Maharaj
The village of Meu is located near Gozariya, approximately 62 kilometers from Ahmedabad. Whenever the name of Meu is mentioned, one is immediately reminded of the resolute and loving devotee, Bhukhan Bhavsar! His real name was Bhushanbhai Bhavsar, but within the Satsang fellowship, he was affectionately known as Bhukhan Bhavsar. He rendered immense service to Satsang and to Shriji Maharaj, and Shriji Maharaj performed numerous divine lilas at his home.
Once, Shriji Maharaj was visiting Langhnaj accompanied by santos and devotees. Bhukhan Bhavsar, along with the devotees of Meu, traveled to Langhnaj and earnestly prayed to Maharaj to grace Meu with His presence. Seeing the pure love of the devotees, Maharaj arrived in Meu. Bhukhanji then pleaded with Maharaj to grace his home for a meal. Shriji Maharaj knew his profound love, so He placed a loving condition upon him: “If you serve Us simple dal and rotla, We shall come to dine; but if you prepare rich delicacies and sweets, We shall not come.”
“For many days this wish has lived in my heart; fulfill my longing, O Purankam…!”
Seeing his devotion, the Lord declared: “Do not prepare any feast or pakvann…!”
“Prepare only rotla and dal, only then shall We accept your thal…!”
“Should you ever make any sweets, We shall never dine, know this well..!”
Receiving Maharaj’s command, Bhukhan Bhavsar returned home. However, his heart was torn: “How can I offer only dry rotla and dal to the Supreme Lord? Yet how can I disobey Maharaj’s command?” Then, an ingenious and loving thought occurred to him:
With deep love he prepared rich dudhpak, malpuda, and elephant yam curry…!
He fried various kinds of bhajiyas, leaving no stone unturned in devotion..!
Shriji Maharaj arrived, and Mulji Brahmachari lovingly arranged the thal and served it before Maharaj. Looking at the grand feast, Maharaj smiled and asked:
“Why did you not do as commanded?” Hearing this, Bhukhan replied with folded hands…!
“I have not broken your word, Lord; I have served white dal and rotlo indeed…!”
“Such is the custom in our lands; this alone is called rotla and dal…!”
“None considers it rich pakvann; everyone calls it white dal (dudhpak)…!”
Saying this, Bhukhanji performed humble prostrations (dandvat pranam) completely devoid of ego! Seeing the pure, humorous devotion of His loving devotee, Maharaj relished the offering with great delight. The ornate metallic thal in which Maharaj dined that day is preserved by Bhukhanji’s descendants even today, granting divine darshan to all. (Purushottam Charitra, Pushpaguchha 6, Pushpa 49, verses 23–41)
On another occasion, Shriji Maharaj visited Bhukhanbhai’s home late at night. He rattled the iron chain on the courtyard gate (deli) and called out. Bhukhanji rushed outside and swung open the gate. Beholding his beloved Maharaj standing before him, he immediately fell to the ground in dandvat pranam! Even today, that very gate and chain remain preserved at their ancestral home in Meu for darshan.
Later, his son’s affectionate wife gave birth to a child:
To his loving son’s dear wife, such a peculiar child was born…!
Without any hands or legs, seeing a living torso left all forlorn…!
No solution could they devise; seeing the infant, all grew distressed…!
“How shall we raise this child?” In day and night of anxiety they were pressed…!
Distressed by the sight of an infant without arms or legs—just a living trunk—the entire family worried constantly about how the child would survive. Yet Bhukhanji remained peaceful, continuously chanting Maharaj’s holy name. When the infant was merely six days old, Shriji Maharaj visited Bhukhanji’s home in Meu. Bhukhanbhai was overjoyed! He went inside to his wife and asked for the child so he could place it in Maharaj’s lap:
Bhukhan went inside the house and spoke to his wife right there:
“Place the infant in my hands!” The lady replied, “Stay outside and beware!
Have you no sense of modesty or care? A tender newborn is not carried out!
It is only six days old; whether boy or girl, one cannot even make out!”
Bhukhan said, “Do not be naive, place the child in my lap without delay!
The Creator who fashions destiny and days sits at our doorstep today!
Whatever mistake His clerk (Brahma) has made, I must bring to His sight;
I will make the Master Himself confess—without telling Him, how can He set it right?”
Bhukhanji placed the newborn in a winnowing basket (supdu) and brought the infant before Maharaj. With a joyful smile, he said, “O Maharaj! Look at the mistake made by Your clerk Brahma, the creator of living bodies!” The infant looked up at Maharaj and smiled, and Maharaj too smiled gently upon the child. The omniscient Lord knew that this soul had committed cruel deeds in past lives, resulting in this deformed body as the consequence of karma. Yet, moved by boundless compassion for His dear devotee Bhukhanji, Maharaj miraculously granted limbs, bestowing fully formed arms and legs to the infant! The child was named Zamkubai. When she grew up, she would carry heavy pots of ghee on her head and travel to Gadhada to lovingly offer them to Maharaj.
Sadguru Nishkulanand Swami has commemorated this supreme devotee Bhukhan Bhavsar with great affection in Bhakta Chintamani (Chapter 119, verse 62):
“Bhakta Bhukhan Manchharam, Tulsi Bhago Bhavsar naam;
Harijan ek Gyanbai, ehadi jan rahe Meu mai.”
- From the reflections on the liberated souls of Shri Bhaktachintamani…
🙏