એકવખત શ્રીહરિ ગઢપુરમા વિરાજતા હતા. એકદિવસ જાંબૂડા વાળા આથમણા બાર ના ઓરડામા આથમણા મુખે ઢોલીયા ઉપર બીરાજયા હતા.
Gujarati
પુર્ણાનંદ સ્વામીનો વિરહ અને ગજો ગઢવીની નિષ્ઠા
એકવખત શ્રીહરિ ગઢપુરમા વિરાજતા હતા. એકદિવસ જાંબૂડા વાળા આથમણા બાર ના ઓરડામા આથમણા મુખે ઢોલીયા ઉપર મશરું ના ગાદી તકીયે ઓઠિંગણ દઇને બીરાજયા હતા. બારણામા આડો પડદો નાખેલ હતો. પુર્ણાનંદ સ્વામી ઝાલાવાડના ગામડાઓમાંથી સત્સંગ વિચરણ ફરતા હતા. એમને શ્રીજીમહારાજના દર્શન નો તિવૃ વિયોગ થયો તે ગઢપુર પધાર્યા. શ્રીહરિ આથમણા બારના ઓરડે જાણીને દર્શન કરવા સારુ દોટ મુકી. પાર્ષદોએ એમને દરવાજે રોક્યા. પુરણાનંદ સ્વામીને વિરહ સહન થયો નહી તે પોતાની ચારણી શૈલીમાં પોતે પોતાનો સતાર હાથે લઇને કિરતનો ગાવા મંડયા કે…. તારા વિરહ બાણે વેંધાણી, જાણી રે મુને માર્યા મોહનજી..! પુરણાનંદ કહે આવી જો પીડ્યે, પાડશો મા કોઇ પૃાણી જાણી..!!
આમ એક કેડ્યે એક પદો ગાતા જાય ને આંખ્ય મા દડ-દડ આંસુઓ પડતા જાય, હજુ બે ત્રણ પદ ગાઇ રહ્યા ત્યાતો શ્રીહરિ અકળાઇ ઉઠ્યા ને ઢોલીયે થી ઉઠીને જાતે પડદો આઘો કરીને દોડ્યા. પુરણાનંદ સ્વામી ને સિતાર સાથે ગાતા હતા એમ જ ભેટી પડ્યા ને ફુલનો હાર પહેરાવ્યો ને માથે હાથ મુકીને આશિષ દીધા.
સમયજતા પોતાના માનના અંગથી પુર્ણાનંદ સ્વામી સાધુ મટીને સંસાર મા પરત આવ્યા ને ફરીને મૂળનામે ગજો ગઢવી થયા. પરંતુ તેમને શ્રીહરિ નો નિશ્ચય એકવખત થયો તે એવો ને એવો અણિશુદ્ધ જીવનભર રહ્યો. એકવખત ધાંગધ્રાના મહારાજા રણમલસીંહજીએ પોતાના યુવરાજ અમરસીંહજીના લગન પૃસંગે એમને પોતાના અગાઉના રાજકવિ, દશૌંદી ને વિદ્વાન ચારણ જાણીને પોતાને ખાસ આમંત્રણ દીધું. પોતે લગનપૃસંગે ધાંગધ્રા પધાર્યા. મહારાજશ્રીએ પોતાના યુવરાજના લગ્નોયોચિત કવિત રચવા એમને ખાસ આગૃહ કર્યો. પોતે થોડીવાર સુધી તો સુનમુન થય ગયા ને રાજાને હાથ જોડીને બોલ્યા કે મહારાજ શ્રી..! જે મુખે અખિલ ભૂવન ના નાથ એવા પૃગટ પૃભુના ગુણ ગાયા છે, જે મુખે પૃગટના પાનબીડા ચાવ્યા છે, એ મુખે હવે મનુષ્યના ગુણ ગાવા એ તો કોલસા ચાવવા બરાબર છે. માટે મને ક્ષમા આપો. ત્યારે ધાગંધ્રા નરેશ મહારાજા રણમલસીંહજી કહે કે તમને બે ગામ બક્ષિસ આપીશ..! ત્યારે ગજો ગઢવી બોલ્યા કે જેણે આખુયે અક્ષરધામ મારા નામે કરી દીધું એની સામે હવે બે ગામનું પરગણું તો મને કાય ગણતરીમાં નથી. હવે તો ગામ-ગરાસ ની તો એની સામે શી ગણતિ..? ત્યારે મહારાજા કહે કે તમે ભલે કવિત ન રચ્યું પણ અમારા દ્વારે થી દેવીપુત્ર ચારણ ને ખાલી હાથે જાવા ન દેવાય. તમારી ઇષ્ટદેવની પૃત્યેની નિષ્ઠાને હુ નમન કંરુ છુ. તમોને રાજ તરફથી પવનિયો ઘોડો બક્ષિસ આપું છુ.
- પુર્ણાનંદ કાવ્ય માથી…. 🙏
Hindi
पूर्णानंद स्वामी का विरह और गजो गढ़वी की निष्ठा
एक समय श्रीहरि गढ़पुर में विराजमान थे। एक दिन वे जामुन के वृक्ष वाले पश्चिम द्वार (आथमणा बार) के कक्ष में पश्चिम की ओर मुख करके पलंग (ढोलिया) पर मशरू के गद्दे-तकियों का सहारा लेकर विराजे थे। द्वार पर पर्दा लगा हुआ था। पूर्णानंद स्वामी झालावाड़ के गाँवों में सत्संग विचरण कर रहे थे। उन्हें श्रीजी महाराज के दर्शन का तीव्र विरह (वियोग) हुआ, अतः वे व्याकुल होकर गढ़पुर पधारे। श्रीहरि को पश्चिम द्वार के कक्ष में जानकर वे दर्शन करने हेतु दौड़े, किंतु पार्षदों ने उन्हें द्वार पर ही रोक लिया। पूर्णानंद स्वामी से यह विरह सहन न हुआ, तो वे अपनी चारणी शैली में हाथ में सितार लेकर कीर्तन गाने लगे:
“तारा विरह बाणे वेंधाणी, जाणी रे मुने मार्या मोहनजी..!
पुरणानंद कहे आवी जो पीड़्ये, पाडशो मा कोई प्राणी जाणी..!!”
(अर्थात् हे मोहन! आपके विरह रूपी बाण से मेरा हृदय बिंध गया है, आपने मुझे अपने विरह में घायल कर दिया है! पूर्णानंद कहते हैं कि ऐसी असह्य पीड़ा में अब किसी भी जीव को मत तड़पाइए!)
इस प्रकार वे एक के बाद एक भावपूर्ण पद गाते जाते और उनकी आँखों से झर-झर आँसू बहते जाते। अभी उन्होंने दो-तीन पद ही गाए थे कि श्रीहरि भीतर से अत्यंत व्याकुल हो उठे। वे तुरंत पलंग से उठे और स्वयं अपने हाथों से पर्दा हटाकर बाहर दौड़े। पूर्णानंद स्वामी जिस अवस्था में सितार बजाते हुए गा रहे थे, श्रीहरि ने उन्हें उसी अवस्था में हृदय से लगा लिया (आलिंगनबद्ध कर लिया), उन्हें फूलों का सुंदर हार पहनाया और उनके शीश पर कर-कमल रखकर आशीर्वाद प्रदान किए।
कालान्तर में, मान के स्वभाव के कारण पूर्णानंद स्वामी साधु-वेष त्यागकर पुनः संसार में लौट आए और अपने मूल नाम गजो गढ़वी के रूप में रहने लगे। यद्यपि वे संसारी हो गए, किंतु श्रीहरि के प्रति उनका जो निष्ठा और निश्चय था, वह जीवन भर वैसा ही विशुद्ध और अडिग बना रहा।
एक बार ध्रांगध्रा के महाराजा रणमलसिंहजी ने अपने युवराज अमरसिंहजी के विवाह के अवसर पर अपने पूर्व राजकवि, दशौंदी और परम विद्वान चारण जानकर गजो गढ़वी को विशेष निमंत्रण भेजा। वे विवाह के प्रसंग पर ध्रांगध्रा पधारे। महाराजा ने उनसे अपने युवराज के विवाह हेतु सुंदर कवित्त (स्तुति काव्य) रचने का विशेष आग्रह किया। गजो गढ़वी कुछ क्षणों के लिए स्तब्ध रह गए, फिर दोनों हाथ जोड़कर राजा से विनम्रतापूर्वक बोले, “हे महाराज श्री! जिस मुख से अखिल भुवन के नाथ साक्षात् प्रकट प्रभु के दिव्य गुण गाए हैं, जिस मुख से प्रकट प्रभु के दिए प्रसादी के पान-बीड़े चबाए हैं, उस मुख से अब साधारण मनुष्य के गुण गाना कोयला चबाने के समान हेय है! अतः कृपया मुझे क्षमा करें।”
तब ध्रांगध्रा नरेश महाराजा रणमलसिंहजी ने प्रलोभन देते हुए कहा, “यदि आप कवित्त रचेंगे, तो मैं आपको दो गाँव जागीर (बख्शीश) में दूँगा!” इस पर गजो गढ़वी निर्भीक होकर बोले, “जिन्होंने मेरे नाम संपूर्ण अक्षरधाम ही कर दिया है, उनके समक्ष इन दो गाँवों के परगने का मेरे लिए क्या मूल्य हो सकता है? भला उस परम धाम के आगे इन सांसारिक गाँव-जागीर की क्या गिनती!”
तब महाराजा रणमलसिंहजी अत्यंत प्रभावित होकर बोले, “भले ही आपने कवित्त न रचा हो, किंतु हमारे द्वार से देवीपुत्र चारण खाली हाथ नहीं लौट सकते। आपके इष्टदेव के प्रति आपकी ऐसी अनन्य निष्ठा को मैं नमन करता हूँ। मैं राजदरबार की ओर से आपको वायु-वेग से दौड़ने वाला अश्व (पवनियो घोड़ो) उपहार स्वरूप भेंट करता हूँ।”
- पूर्णानंद काव्य से…. 🙏
English
Purnanand Swami’s Pang of Separation and Gajo Gadhvi’s Unswerving Faith
Once, Shri Hari was gracing Gadhpur with His divine presence. One day, He was seated in the west-facing room near the jambu tree, leaning against a luxurious mashru bolster and mattress on a cot (dholiyo). A curtain was drawn across the doorway. Sadguru Purnanand Swami had been touring the villages of the Jhalawad region for Satsang propagation. Overwhelmed by an intense longing (virah) and aching separation from Shriji Maharaj, he rushed to Gadhpur. Learning that Shri Hari was inside the west-facing room, he sprinted forward to have His divine darshan, but the attendants (parshads) stopped him at the threshold. Unable to endure the pangs of separation, Purnanand Swami took up his sitar and began pouring his heart out in soul-stirring Charan bardic poetry:
“Tara virah baane vendhani, jaani re mune maarya Mohanji..!
Purananand kahe aavi jo peedye, paadsho ma koi praani jaani..!!”
(Meaning: “Pierced by the arrows of separation from You, O Mohan, my heart is deeply wounded! Purnanand prays—do not let any soul suffer such agonizing pain of separation!”)
As he sang one verse after another, tears streamed profusely from his eyes. He had sung merely two or three verses when Shri Hari within could bear it no longer. He swiftly rose from His cot, personally pulled aside the curtain, and rushed outside. He embraced Purnanand Swami tightly just as he stood playing his sitar, adorned him with a fragrant flower garland, and placed His divine hand upon his head, blessing him abundantly.
In the course of time, owing to personal pride, Purnanand Swami relinquished his saintly robes and returned to worldly life, resuming his original name, Gajo Gadhvi. However, the firm conviction and unwavering faith he had developed in Shri Hari remained immaculate and unshakeable throughout his entire life.
Later, on the auspicious occasion of the wedding of his crown prince Amarshinhji, King Ranmalsinhji of Dhrangadhra extended a special royal invitation to Gajo Gadhvi, honoring him as his former court poet, Dashaundi, and an erudite Charan scholar. Gajo Gadhvi attended the wedding ceremonies at Dhrangadhra. The Maharaja specifically requested him to compose a panegyric celebratory poem (kavitta) honoring the prince’s nuptials. For a moment, Gajo Gadhvi stood speechless; then, folding his hands, he replied humbly to the king: “O Great King! With this mouth, I have sung the divine glories of the manifest Supreme Lord, the Master of all realms; with this mouth, I have chewed the sacred beetle-leaves (paan-beeda) sanctified by His divine hands. To now praise a mortal human being with this very mouth would be equivalent to chewing on worthless coals! Therefore, please forgive me.”
Maharaja Ranmalsinhji of Dhrangadhra tempted him, saying, “I shall grant you two entire villages as a royal gift!” To this, Gajo Gadhvi replied fearlessly, “For one upon whom Shriji Maharaj has already bestowed the entire Akshardham in His name, what value could a province of merely two villages hold? What significance could worldly lands and fiefs possess before the Supreme Abode?”
Hearing his steadfast devotion, the Maharaja said with deep reverence, “Even if you have not composed a poem, a divine Charan poet cannot leave our royal threshold empty-handed. I bow to your extraordinary and resolute devotion toward your Ishtadev. As a token of royal honor, I present you with a wind-swift steed (pavaniyo ghodo).”
- From Purnanand Kavya…. 🙏