નિષ્ઠાવાન ત્યાગી હજૂરી પાર્ષદ ઉમાજી આજીવન શ્રીહરિની સેવામાં હતા. એકવખત શ્રીજીમહારાજ વડનગર વિરાજતા હતા.
Gujarati
ઉમાજી પાર્ષદ અને ગવાડાનો ઓટલો
નિષ્ઠાવાન ત્યાગી હજૂરી પાર્ષદ ઉમાજી આજીવન શ્રીહરિની સેવામાં હતા. એકવખત શ્રીજીમહારાજ વડનગર વિરાજતા હતા. ગામ ગેરીતાના ભક્તો મહારાજને પોતાને ગામ પધારવા માટે તેડવા આવ્યા, મહારાજે કહ્યું ભક્તો જુઓ, એક શરત કે તમારે અમારું ધામધૂમ કરીને સામૈયું કરવું નહિ, એમ અમારી આજ્ઞા માનો, તો તમારે ગામ આવીએ. ગેરીતા ગામના સૌ ભક્તો મહારાજ જ્યારે ગેરીતા પધારે ત્યારે સામૈયાની ધામધૂમ ન કરવા કબુલ થયા. શ્રીજીમહારાજ પોતાના પાર્ષદો સાથે ગેરીતા તરફ આવવા નીકળ્યા વડનગરથી ગેરીતા ૨૭ કિમિ થાય. સંતો પાર્ષદોના સંઘ સાથે વડનગરથી ગેરીતા આવતા હતા. રસ્તામાં આવતા ગામોના ભક્તોને પોતાના દર્શનનું સુખ આપતા આવતા હતા. મહારાજ પધારવાની વધામણી આવી ! પોતાના સગાસંબંધીઓને પણ સન્માન પૂર્વક આવકાર આપનારા ગેરીતાના પ્રેમાતુર ભક્તો પોતાના ઇષ્ટદેવ એવા સ્વામિનારાયણ ભગવાનનું સામૈયું કર્યા વિના કેમ રહી શકે ? આથી મહારાજનું સામૈયું કરવા ઢોલ, ત્રાંસા શરણાઈ ધજા વગેરે લઈને તૈયાર થયા, સામૈયા માટે ઢોલ ઢબૂકવા લાગ્યો. શરણાઈના સુર દૂર સુધી રેલાવા લાગ્યા. શ્રીજીમહારાજ ગામની નજીક આવ્યા અને ઢોલ ધમાકા અને શરણાઈના સૂરો સાંભળીને મહારાજે જાણ્યું કે ભક્તોએ તો સામૈયું કરવાની તૈયારીઓ કરી છે, જે શ્રીહરિને ન ગમ્યું ને નરનાટક આદર્યું ને કહ્યું કે અમારે અત્યારે જ નહાવા જવું છે, એમ કહીને ચાલ્યા ! ઉમાજી ધોતિયું લોટો લઈને સાથે લઈને ચાલ્યા. ગેરીતા ગામના સૌ ભક્તો આનંદમાં ગામને પાદર ઊભાછે, પરંતુ મહારાજ તો ખેતરોની વાડોનાં ઓથે દૂર જતા બીજે ગામ ગવાડા (ગેરીતાથી લગભગ ૫ કિમિ) જતા રહયા ! ત્યાં પહોચ્યા ત્યાં સુધીમાં તો દિવસ આથમી ગયો, મહારાજ અને ઉમા ભગત એક વાણિયાની બંધ દુકાનના ઓટલે બેઠા, પણ ભૂખ અને થાક હોવાથી ઊંઘ નહોતી આવતી. મહારાજે ઉમા ભગતને તે દુકાનદાર વાણિયાની પાસે જઈને તેની પાસેથી કાઈ જમવાનું હોય તો લાવવા કહ્યું, પરંતુ તે જૈન હોવાથી કઈ ન આપ્યું, ખિજાઈને કહ્યું કે ચોવીયાર (જૈન ધર્મ મુજબ સાંજનું જમણ) થઇ ગયા છે, માટે હવે કઈ પણ ન ખવાય. વાણિયે ખિજાઈને કહ્યું કે અહીંથી આઘા જાવ ! ધર્મશાળામાં પડ્યા રહો, એમ કહીને ખુબ અપમાન કર્યા. મહારાજે ઉમા ભગતને પછ્યું કે તમારી પાસે કાઈ પૈસા હોય તો ગામમાંથી જો કાંઈ વેચાતું મળે તે લાવો, તો થોડું થોડું કાઈને સુઈ જઈએ. ઉમાભગતે કહ્યું કે મહારાજ, મારી પાસે તો કાંઈ પૈસા નથી. અંતે મહારાજ અને ઉમા ભગતે ભૂખ્યા જ તે વાણિયાની દુકાનના ઓટલે કાંઈ ઓઢ્યા પાથર્યા વિના સુઈ રહયા. રાત્રે વાણિયે ચુપચાપ ઉમા ભગતનું ઓશીકેથી ધોતિયું અને લોટો ચોરી લીધા ધોતિયાના છેડે બાંધેલો અડધો રૂપિયો પણ લઇ લીધો ! સવારે ઉઠીને ભગતે જોયું તો ધોતીયું ને લોટો ચોરાઈ ગયેલ આથી તે દિલગીર થયા અને મહારાજને કહ્યું કે તે ધોતીયાને છેડે તો અડધો રૂપિયો પણ હતો. તે જાણીને નરનાટક ધારી એવા શ્રીહરિ હસ્યા અને ભગતને કહ્યું કે તમે કહેતા હતા કે મારી પાસે કઈ નથી, તો અડધો રૂપિયો ક્યાંથી આવ્યો ? અમે તો જાણતા જ હતા તમારા લોભરુપી દોષ છોડાવવા કશુ બોલ્યા નહોતા. ઉમાભગતે પોતાની ભૂલ બદલ દિલગીર થઈને માફી માગી. આ તરફ ગેરીતા ગામે ભક્તો રાહ જોઈ જોઈને થાક્યા,. ‘ઢોલ ઢબૂકી ઢબૂકીને ધરાયો, રાહ જોઈ સુરજ છુપાયો‘ ભક્તોએ મહારાજ માટે તૈયાર કરેલો થાળ પણ પડ્યો રહ્યો, મહારાજ જમે પછી જ જમવું એવી સમજણવાળા આ ભક્તો પણ કાંઈ જમ્યા નહિ અને સૌ ભૂખ્યા જ રહયા. આખી રાત ગેરીતા ગામના સૌ ભક્તોએ મહારાજને શોધવામાં કાઢી, સવારે ગવાડા ગામે આવ્યા, ત્યાં મહારાજના દર્શન થતા ખુબ રાજી થયા. મહારાજને વિનંતી કરીને ગેરીતા તેડી ગયા, સૌ સંતો ભક્તો અને મહારાજને થોડા દિવસ રોક્યા. આ આખો પ્રસંગ જાણીને બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ તે લીલાના કીર્તન કર્યું કે… “નવલ પ્રીતમ ગતિ કો લખે તેરીયા બ્રહ્માનંદ સગુણ ચરિતરમે, મોહ ન વ્યાપે અરજ યેહી મેરિયા…નવલ પૃીતમ…”
શ્રીહરિ એ પોતાના દાસના દોષ ને ટાળવા ચરિત્ર કર્યું ને અપમાન થવા છતાયે ભૂખ્યા આખીય રાત્ય ઓટલે સૂઇ રહ્યા. નિખાલસ ભક્ત ઉમાજીએ પોતાની ભૂલ કબુલ કરીને માંગીને પોતાનું ધાર્યું છોડીને સદાય આજ્ઞામાં રહ્યા. એ સારુ જ તેઓને સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભક્તચિંતામણી ગ્રંથમાં પ્રકરણ ૧૧૨ની કડી ૧૮ માં ગાયા છે કે… ભકત ભાણો હમીર ભણીજે, ઉમોજી ઉભો ગણીજે…!
- શ્રીહરિચરિત્રચીંતામણિ માંથી… 🙇🏻♂️🙏
Hindi
उमाजी पार्षद और गवाड़ा का ओटला
निष्ठावान, त्यागी हजूरी पार्षद उमाजी आजीवन श्रीहरि की सेवा में तत्पर रहे। एक बार श्रीजी महाराज वडनगर में विराजमान थे। उस समय गेरीता गाँव के भक्त महाराज को अपने गाँव पधारने का आमंत्रण देने आए। महाराज ने कहा, “भक्तो! देखिए, हमारी एक शर्त है कि आप गाजे-बाजे और धूमधाम के साथ हमारा सामैया (भव्य स्वागत) नहीं करेंगे। यदि आप हमारी यह आज्ञा स्वीकार करें, तभी हम आपके गाँव चलेंगे।” गेरीता गाँव के सभी भक्त सहमत हो गए कि जब महाराज गेरीता पधारेंगे, तब वे सामैया की कोई धूमधाम नहीं करेंगे। तदनंतर श्रीजी महाराज अपने पार्षदों और संतों के संघ के साथ गेरीता की ओर प्रस्थान करने लगे। वडनगर से गेरीता लगभग सत्ताईस किलोमीटर की दूरी पर था। मार्ग में आने वाले गाँवों के भक्तों को अपने दर्शनों का दिव्य सुख प्रदान करते हुए वे आगे बढ़ रहे थे।
गाँव में महाराज के पधारने के शुभ समाचार पहुँचे! जो भक्त अपने साधारण सगे-संबंधियों का भी बड़े आदर-सत्कार से स्वागत करते थे, वे प्रेमातुर भक्त अपने इष्टदेव साक्षात् भगवान श्री स्वामीनारायण का सामैया किए बिना कैसे रह सकते थे? अतएव वे ढोल, ताशे, शहनाई और धर्मध्वजा लेकर महाराज की अगवानी के लिए सज्ज हो गए। सामैया के लिए ढोल बजने लगे और शहनाई की मधुर स्वरलहरियाँ दूर-दूर तक गूँजने लगीं। जैसे ही श्रीजी महाराज गाँव की सीमा के समीप पहुँचे, ढोल-धमाकों और शहनाई की गूँज सुनकर महाराज समझ गए कि भक्तों ने सामैया की भव्य तैयारियाँ कर रखी हैं। यह श्रीहरि को रुचिकर न लगा। उन्होंने अपनी दिव्य नटवरलीला आरंभ की और कहा, “हमें अभी तुरंत स्नान करने जाना है।” इतना कहकर वे आगे चल पड़े! पार्षद उमाजी भी धोती और लोटा लेकर उनके पीछे-पीछे चल दिए।
गेरीता गाँव के सभी भक्त आनंदपूर्वक गाँव के पादर (सीमा) पर प्रतीक्षा कर रहे थे, परंतु महाराज तो खेतों की बाड़ों की ओट में छिपते हुए, गेरीता से लगभग पाँच किलोमीटर दूर स्थित दूसरे गाँव गवाड़ा चले गए! जब वे गवाड़ा पहुँचे, तब तक सूर्यास्त हो चुका था। महाराज और उमा भगत एक बनिए की बंद दुकान के चबूतरे (ओटले) पर बैठ गए। अत्यधिक भूख और थकान के कारण नींद नहीं आ रही थी। महाराज ने उमा भगत से कहा कि उस दुकानदार बनिए के पास जाकर पूछो कि क्या उसके पास कुछ भोजन मिल सकता है। परंतु वह बनिया जैन धर्म का अनुयायी था, अतः उसने कुछ भी देने से मना कर दिया और झल्लाकर बोला, “चौविहार (सूर्यास्त के बाद भोजन का निषेध) हो चुका है, अब इस समय कुछ नहीं मिल सकता!” बनिए ने क्रोधित होकर कहा, “यहाँ से दूर हटो! जाकर धर्मशाला में पड़े रहो!” इस प्रकार उसने बहुत अपमान किया। तब महाराज ने उमा भगत से पूछा, “भगत! क्या आपके पास कुछ पैसे हैं? यदि गाँव से कुछ बिकता हुआ मिल जाए तो ले आओ, थोड़ा-थोड़ा खाकर सो जाएँगे।” उमा भगत ने कहा, “महाराज! मेरे पास तो कोई पैसा नहीं है।” अंततः महाराज और उमा भगत भूखे ही, बिना कुछ ओढ़े-बिछाए उस बनिए की दुकान के ओटले पर रात भर सोए रहे।
रात्रि के समय उस बनिए ने चुपचाप आकर उमा भगत के सिरहाने से धोती और लोटा चुरा लिया। उसने धोती के छोर पर बँधा हुआ आधा रुपया भी निकाल लिया! प्रातःकाल उठकर जब भगत ने देखा, तो धोती और लोटा चोरी हो चुके थे। इससे वे अत्यंत उदास हुए और महाराज से कहा, “महाराज! उस धोती के पल्लू में तो आधा रुपया भी बँधा था, वह भी चला गया!” यह सुनकर दिव्य नटवरलीलाधारी श्रीहरि मंद-मंद मुस्कुराए और बोले, “भगत! आप तो कह रहे थे कि आपके पास कुछ भी नहीं है, फिर यह आधा रुपया कहाँ से आया? हम तो अंतर्यामी रूप से सब जानते ही थे, परंतु आपके इस लोभ रूपी दोष को छुड़ाने के लिए हम मौन रहे।” उमा भगत ने अपनी भूल समझकर अत्यंत पश्चाताप किया और हाथ जोड़कर क्षमा याचना की।
दूसरी ओर गेरीता गाँव में भक्त राह देखते-देखते व्याकुल हो गए। ‘ढोल ढबूकता-ढबूकता थक गया और राह देखते-देखते सूर्य भी अस्त हो गया।’ भक्तों द्वारा महाराज के लिए तैयार किया गया थाल वैसा ही रखा रह गया। ‘महाराज के भोग लगाने के बाद ही हम प्रसादी ग्रहण करेंगे’—ऐसी अनन्य निष्ठा रखने वाले भक्तों ने भी अन्न का एक दाना नहीं लिया और सब भूखे ही रहे। पूरी रात गेरीता के सभी भक्त महाराज को ढूँढते रहे। प्रातःकाल वे गवाड़ा गाँव पहुँचे। वहाँ महाराज के दर्शन पाकर उनका हृदय आनंद से भर गया। भक्तों ने करबद्ध प्रार्थना करके महाराज को गेरीता पधारने की विनती की और श्रीजी महाराज तथा समस्त संतों-भक्तों को कई दिनों तक अपने गाँव में रोककर खूब सेवा-सुख प्राप्त किया।
इस पूरे अलौकिक प्रसंग को जानकर सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी ने इस दिव्य लीला का कीर्तन रचा: “नवल प्रीतम गति को लखे तेरीया, ब्रह्मानंद सगुण चरितरमे, मोह न व्यापै अरज येही मेरिया… नवल प्रीतम…”
श्रीहरि ने अपने सेवक का आंतरिक दोष मिटाने के लिए यह लीला रची और कटु अपमान सहते हुए भी पूरी रात खुले ओटले पर भूखे पेट सोकर बिताई। निष्कपट भक्त उमाजी ने अपनी भूल स्वीकार की, अपनी हठ छोड़ी और सदैव प्रभु की आज्ञा में रहे। इसीलिए सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी ने ‘भक्तचिंतामणि’ ग्रंथ के ११२वें प्रकरण की १८वीं कड़ी में उनकी महिमा गाते हुए लिखा है: “भकत भाणो हमीर भणीजे, उमोजी उभो गणीजे…!”
- श्रीहरिचरित्रचिंतामणि में से… 🙏
English
Umaji Parshad and the Veranda of Gvada
Umaji, a resolute, detached, and dedicated personal attendant (hajuri parshad), served Shri Hari faithfully throughout his life. Once, Shriji Maharaj was gracing the town of Vadnagar with His divine presence. Devotees from the nearby village of Gerita arrived to cordially invite Maharaj to their village. Maharaj laid down a condition, saying, “Look, devotees! We have one condition: you must not organize a grand welcoming procession (samaiya) with loud pomp and music. If you abide by Our command, only then will We visit your village.” The devotees of Gerita readily agreed not to arrange any pompous samaiya when Maharaj arrived. Shriji Maharaj then set out toward Gerita with His entourage of saints and parshads. The distance from Vadnagar to Gerita was approximately twenty-seven kilometers. Traveling with the holy congregation, Maharaj graced the devotees of intermediate villages along the path with the bliss of His divine darshan.
Soon, joyful news of Maharaj’s imminent arrival reached Gerita! The affectionate devotees, who customarily welcomed even ordinary relatives with great honor and ceremony, thought, “How can we let our beloved Ishtadev, Bhagwan Swaminarayan Himself, arrive without a grand samaiya?” Overwhelmed by love, they gathered drums, brass cymbals, shehnai flutes, and sacred flags, fully prepared to accord Him a magnificent reception. The festive drums began to beat, and the melodious notes of the shehnai echoed far and wide. As Shriji Maharaj neared the outskirts of the village and heard the resonating beats of drums and music, He understood that the devotees had prepared a lavish samaiya against His instructions. Displeased with their disobedience, Shri Hari enacted a divine human pastime (narnatak). He declared, “We need to take a bath right now!” Saying so, He abruptly turned away. Umaji took a fresh dhoti and a brass water pot (loto) and followed Maharaj.
While the joyful devotees of Gerita waited eagerly at the village entrance, Maharaj slipped behind the hedge rows of the fields and walked away to the neighboring village of Gvada, situated about five kilometers from Gerita! By the time they reached Gvada, the sun had already set. Maharaj and Uma Bhagat sat down on the open veranda (otlo) of a closed merchant’s shop. Exhausted and hungry, neither could fall asleep. Maharaj asked Uma Bhagat to go to the merchant’s home and ask if he had any food to spare. However, being an orthodox Jain, the merchant refused, retorting angrily, “Choviyar (the Jain practice of fasting after sunset) has already passed; nothing can be eaten or given now!” Losing his temper, the merchant scolded, “Get away from here! Go lie down in some inn (dharmashala)!” After subjecting them to severe insults, he drove Uma Bhagat away. Maharaj then asked, “Bhagat, do you have any money? If anything is available for sale in the village, please buy it so we may both eat a little and sleep.” Uma Bhagat replied, “Maharaj, I do not have any money with me.” Consequently, Maharaj and Uma Bhagat spent the night hungry on the bare veranda of that merchant’s shop, without any blanket or mattress.
During the night, the greedy merchant crept out quietly and stole Uma Bhagat’s dhoti and water pot from under his head, along with half a rupee tied carefully to the corner of the dhoti! When morning dawned, Uma Bhagat discovered that his dhoti and pot were missing. Feeling deeply sorrowful, he said to Maharaj, “Maharaj, half a rupee was also tied to the edge of that dhoti, and it has been stolen as well!” Hearing this, the all-knowing Shri Hari smiled gently and said, “Bhagat! You insisted you had no money at all. Where, then, did this half rupee come from? We already knew it, but We remained silent solely to rid you of the subtle defect of greed.” Realizing his error, Uma Bhagat felt genuinely remorseful and humbly begged for forgiveness.
Meanwhile, back in Gerita, the devotees grew weary of waiting. ‘The drums beat continuously until silence fell, and the sun set while eager eyes still searched the horizon.’ The devotional offering of sanctified food (thaal) prepared for Maharaj remained untouched. Dedicated devotees who lived by the principle of dining only after Maharaj partook of food also fasted through the night. The devotees spent the entire night searching everywhere for Maharaj. In the morning, their search led them to Gvada, where they were overjoyed to find Shriji Maharaj. Prostrating before Him, they earnestly pleaded with Him to return to Gerita. Maharaj relented and stayed in Gerita for several days, blessing all the saints and devotees with divine joy.
Reflecting upon this entire divine episode, Sadguru Brahmanand Swami composed a devotional kirtan: “Naval pritam gati ko lakhe teriya, Brahmanand sagun charitarme, moh na vyaape araj yehi meriya… Naval pritam…” (“O wondrous Beloved, who can fathom Your mysterious ways? Brahmanand prays only that delusion may never touch his mind while beholding Your human-like divine pastimes.”)
Shri Hari enacted this extraordinary pastime simply to cleanse a subtle flaw from His beloved devotee, enduring harsh insults and spending the entire cold night hungry upon an open veranda. The sincere devotee Umaji acknowledged his flaw, discarded his self-will, and remained obedient forever. In tribute to his virtue, Sadguru Nishkulanand Swami extolled him in Chapter 112, Verse 18 of the holy scripture Bhaktachintamani: “Bhakta Bhāno Hamīr bhanīje, Umojī ubho ganīje…!”
- From Shri Haricharitrachintamani… 🙏