સંવત ૧૮૭૯ ના વરહ મા એકવખત શ્રીહરિ સભામા ઉદાસ થયા ને બોલ્યા કે અમે હવે બદરીકાશ્રમ જાઇશું.
Gujarati
શ્રીજી મહારાજ પરમહંસ થયા અને જીવાખાચરની આજીજી
સંવત ૧૮૭૯ ના વરહ મા એકવખત શ્રીહરિ સભામા ઉદાસ થયા ને બોલ્યા કે અમે હવે બદરીકાશ્રમ જાઇશું. ત્યારે સૌ દિલગીર થયા તે સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી, બૃહ્માનંદ સ્વામી ને નિત્યાનંદ સ્વામી એ અરજ કરી કે હે મહારાજ તમે કયા ઉપાયે રહો? ત્યારે શ્રીહરિ કહે કે અમને પરમહંસ કરો ને કોઇ બાઇ માણહ અમારા પાસે આવે નહી ને કોઇ અમારા વાસ્તે થાળ કરે નહી, અમે તો ભીક્ષા માંગી ને રહેશુ. ત્યારે સંતો કહે ભલે મહારાજ..! તે માથાના ફેંટાના લપેટાના રેશમી વસ્ત્રનું કોપીન કર્યું ને ઉપર રુમાલ બાંધ્યો. ત્યારે શ્રીહરિ ઢોલીયે થી ઉઠીને સંતમાહી જઇ બેઠા ને બોલ્યા કે આંહીંથી આ બધા ધાતુ પાત્ર લઇ જાવો ને અમને તૂંબડું આપો. ત્યારે મુળજી બૃહ્મચારી બોલ્યા કે આ તમારા ધાતુ પાત્ર નથી આ તો મારો કળશીયો છે. એ સાંભળી સહુ હસ્યા.
નિત્યાનંદ સ્વામીએ પોતાની રંગેલ તૂંબડી દીધી તો શ્રીહરિ બોલ્યા કે આતો રજોગુણી છે અમ પરમહંસને આવી તૂંબડી ન શોભે..! ત્યારે સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામી ઉઠ્યા ને એમની વાંકી-ચૂંકી તૂંબડી લાવીને દીધી. ત્યારે હસીને શ્રીહરિ બોલ્યા કે આ વૈરાગી સાધુની તૂંબડી તો લઘુશંકા કરીને હાથ ધોવામા વાપરશુ. એમ કરીને ચોકડીએ એ તૂંબડી મેલાવી ને નિત્યાનંદ સ્વામીની તૂંબડી પાણી પીવા સારુ રાખી.
સભા મા નિત્યાનંદ સ્વામી કથા કરતા હતા તે એમણે દતાત્રેયના આખ્યાન ની કથા કરતા હતા. તે શ્રીહરિ બોલ્યા કે અમને દત્તાત્રેય ભગવાન નુ આખ્યાન બહુ પસંદ છે. આ સાંભળી ને સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી બોલી ઉઠ્યા કે હે મહારાજ…! આપ જે દિવસ થી લોજમા મળ્યા ત્યારથી તમારા મા અમે દત્તાત્રેય ભગવાન જેવા ગુણોના વારેવારે દર્શન કર્યા છે. કથા પુરી થતા બપોરટાણુ થયું તે પરમહંસ સ્વરુપ શ્રીહરિ કહે કે અમારે તો હવે ભીક્ષાટાણું થયું તે ભીક્ષાની ઝોળી માંગવા જાશુ. ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામી હસતા હસતા કહે કે તમને તો દરબારગઢમા જ ભીક્ષા મળી રેહે. તે શ્રીહરિ ઉઠ્યા ને વાસુદેવ નારાયણ ના ઓરડાની આગળ ઉભા રહ્યા ને ઉચ્ચ સ્વરે બોલ્યા કે નારાયણ હરે..! સચ્ચિદાનંદ પૃભો હરે..! તે પોતાના રસોઇયાએ ભીક્ષા મા બિરંજ ને પુરી વગેરે ઝોળીમાં દીધા તે જોઇને રસોઇયાને ખીજાઇ ને બોલ્યા કે તમને ના કહી હતી તો પણ કેમ આવી રસોઇ કરી. ત્યારે રસોઇયા પરમહંસ શ્રીહરિ પૃત્યે બોલ્યા કે આ રસોઇ કાંઇ તમ સારુ નહોતી કરી, આ તો ઠાકોરજી ને થાળ સારુ કરી હતી. આ તો તમે હરે કરવા ટાણે જ ભીક્ષા કરવા આવ્યા તે તમને ભીક્ષા મા દીધી છે. એ સાંભળી ને સહુ ઘણા હસ્યા. ભીક્ષા માંગીને પોતે પોતાના ઉતારે પધાર્યા ને જમ્યા ને તૃપ્ત થયા. ભીક્ષા વધી તે વળી પુછયુ કે હવે આનું શુ કરવું ? એ સાંભળી પડખે સખા બૃહ્માનંદ સ્વામી બેઠા હતા તે બોલ્યા કે આવા પરમહંસ નો પૃસાદ તો એવા જ પરમહંસ હોય એને જ ખપે. ત્યારે શ્રીહરિ કહે કે એવા પરમહંસ તો નજીકમા તમે જ છોવ તે લઇ જાઓ. બૃહ્માનંદ સ્વામી પૃસાદી લઇ ગયા ને પોતે પોઢ્યા. ત્રીજે પહોરે લિંબવૃક્ષ હેઠે સભા થઇ તો એમા આતમરુપે થઇને ભગવાન ભજવા એ વાત્ય આવી તે એ વાતને વિસ્તારે કરીને શ્રીહરિએ સૌને સમજાવી. એ નવા પરમહંસના રુપે સલૂણી છબી ના સહુએ દર્શ-સ્પર્શ કરીને ધન્યતા અનુભવી. સાંજના વાળુટાણુ થયું એટલે સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામીએ કહ્યું કે હે મહારાજ..! થાળ જમવાનો સમય થયો. એટલે શ્રીહરિ તુરતંજ બોલ્યા કે પરમહંસ ને તો એકસમય ભીક્ષા માંગીને જમવું, એટલે બીજીવાર અમથી ભીક્ષા કરવા નય જવાય. ત્યારે પાટ્ય ઉપર બેસી ને કથા કરતા નિત્યાનંદ સ્વામી બોલ્યા કે હે મહારાજ..! દત્તાત્રેય ભગવાન પરમહંસ હતા તે વણમાગ્યે કોઇ જમવાનુ આપે તો બીજી વખત પણ જમતા હતા. આ વાતને મુળજી બૃહમચારી જાણી ગયા તે થોડીવાર મા મહારાજ સારુ દુધ ને રોટલો ને ખીચડી લાવ્યા. એ જમીને આરતી સ્તુતિ કરીને પોતે પોઢ્યા એટલે મચ્છર ગણગણાટ કરવા મંડયા તે માથે ફેંટો બંધાવ્યો. સવારે ઉઠીને ઘેલે સહુ સાથે નાવા પધાર્યા. શ્રીહરિ ખળખળીયે નાવા બેઠા. પોતાની કફની ને ફેંટો પાણી મા તણાતો ચાલ્યો ત્યારે મુકતાનંદ સ્વામીએ કીધુ કે હે મહારાજ..! બાઇમાણસ દેખે એમ પરમહંસને કોપીન ભર નવાય નહી. આમનેમ જ ધોતી ભર દરબારગઢ ચાલો, ત્યાં જઇને નવું કોપીન ને ખેસ-કફની પેરજો. ત્યાથી એમજ ભીની ધોતી પહેર્યા થકા સૌને એ દુર્લભ દર્શન દેતા એમ જ દરબારગઢ પધાર્યા.
ચડતે દિવસે સભા થઇ તે સમે જીવાખાચર શ્રીહરિ પાસે આવ્યા ને બહુ દિલગીર થઇને રડવા મંડયા. શ્રીહરિ કહે શુ થયું દરબાર? કેમ તમે ઢીલા પડી ગયા? ત્યારે જીવાખાચર કહે કે હે મહારાજ…! તમે હવે પરમહંસ થયા તે મારાથી સંસાર મા કેમ રહેવાશે. ત્યારે શ્રીહરિ કહે કે દરબાર..! અમે તો આ વખતે અમારા ભક્તોના સુખ વાસ્તે અવતાર ધર્યો છે, તમે જેમ રાજી થાવ એમ અમે કરીએ..! જીવાખાચર કહે કે હે મહારાજ…! જેવા તમે ડભાણના યજ્ઞ વખતે વસ્ત્ર ઘરેણા પહેરેલા એવા પહેરો તો રાજી થાઉં. ત્યારે શ્રીહરિ એ પોતાના ભક્તને રાજી કરવા એવા વસ્ત્ર ઘરેણા ફુલના હાર, બાજુબંધ, માથે પાઘ વગેરે પહેર્યા ને ઢોલીયે બીરાજયા. જીવાખાચરે રાજી થઇને શ્રીહરિનુ પુજન કર્યું. ત્યારે બૃહ્મમુનિ બોલી ઉઠ્યા કે હે મહારાજ…! તમે પરમહંસ બહુ રહ્યા, દોઢ દિવસ તો ઘણું કહેવાય હો. હવે કૃપા કરીને બસ અમ સહુ ને આમજ દર્શન દેજો.
- સદગુરુ શ્રીભૂમાનંદસ્વામી કૃત શ્રી હરિલીલામૃત ગૃંથ માથી….. 🙇🏻♂️🙏
Hindi
श्रीजी महाराज परमहंस बने और जीवा खाचर की प्रार्थना
संवत् १८७९ के वर्ष में एक समय श्रीहरि सभा में उदास होकर बोले, “हम अब बदरिकाश्रम चले जाएँगे।” यह सुनकर सभी संत-भक्त अत्यंत दुखी और व्याकुल हो गए। सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी, सद्गुरु ब्रह्मानंद स्वामी और सद्गुरु नित्यानंद स्वामी ने करबद्ध होकर प्रार्थना की, “हे महाराज! आप किस उपाय से यहाँ ठहरेंगे?”
तब श्रीहरि ने कहा, “हमें परमहंस बनाइए; कोई स्त्री हमारे निकट न आए और कोई हमारे लिए विशेष थाल न बनाए। हम तो केवल भिक्षा माँगकर ही रहेंगे।”
संतों ने आज्ञा मानकर कहा, “जैसी महाराज की इच्छा!” सिर के फेंटे (पगड़ी) के रेशमी वस्त्र से लंगोटी (कौपीन) तैयार की और ऊपर एक रुमाल बाँधा। तब श्रीहरि ढोलिए (पलंग) से उठकर नीचे संतों के बीच आकर बैठ गए और बोले, “यहाँ से ये सभी धातु के बर्तन हटा लो और हमें केवल तुम्बड़ी (कमंडल) दीजिए।” तब मूलजी ब्रह्मचारी बोले, “महाराज, ये धातु के बर्तन आपके नहीं हैं, यह तो मेरा कलशिया है!” यह सुनकर सभी हँस पड़े।
नित्यानंद स्वामी ने अपनी रंगी हुई तुम्बड़ी भेंट की, तो श्रीहरि बोले, “यह तो रजोगुणी है; हम जैसे परमहंस को ऐसी अलंकृत तुम्बड़ी शोभा नहीं देती!” तब सद्गुरु निष्कुलानंद स्वामी उठे और अपनी टेढ़ी-मेढ़ी, सादी तुम्बड़ी लाकर दी। तब श्रीहरि हँसकर बोले, “इस वैरागी साधु की तुम्बड़ी को तो हम शौच-लघुशंका के बाद हाथ धोने के काम में लेंगे।” ऐसा कहकर वह तुम्बड़ी जलचौकी पर रखवा दी और नित्यानंद स्वामी की तुम्बड़ी पीने के पानी के लिए रख ली।
सभा में सद्गुरु नित्यानंद स्वामी दत्तात्रेय भगवान के आख्यान की कथा कर रहे थे। श्रीहरि ने कहा, “हमें दत्तात्रेय भगवान का आख्यान अत्यंत प्रिय है।” यह सुनकर सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी बोल उठे, “हे महाराज! जिस दिन से आप हमें लोज गाँव में मिले हैं, उस दिन से हमने आपके भीतर दत्तात्रेय भगवान जैसे अवधूत लक्षणों के बारंबार दर्शन किए हैं।”
कथा पूर्ण होने पर दोपहर का समय हुआ। परमहंस रूपधारी श्रीहरि बोले, “अब हमारा भिक्षा का समय हो गया है, हम भिक्षा की झोली लेकर माँगने जाएँगे।” नित्यानंद स्वामी ने हँसते हुए कहा, “महाराज, आपको तो दरबारगढ़ में ही भिक्षा मिल जाएगी।”
श्रीहरि उठकर वासुदेव नारायण के कमरे के आगे जाकर खड़े हो गए और उच्च स्वर में पुकारने लगे: “नारायण हरे..! सच्चिदानंद प्रभो हरे..!” महाराज के रसोइए ने भिक्षा की झोली में मीठा भात (बिरंज), पूरी आदि परोस दी। यह देखकर श्रीहरि रसोइए पर बनावटी रोष करते हुए बोले, “जब हमने मना किया था, तो फिर ऐसा गरिष्ठ भोजन क्यों बनाया?” तब रसोइए ने परमहंस रूपधारी श्रीहरि से कहा, “महाराज! यह भोजन आपके लिए नहीं, बल्कि ठाकोरजी के थाल के लिए बनाया था। अब आप स्वयं ‘हरे’ पुकारते हुए भिक्षा माँगने आ गए, तो हमने झोली में अर्पण कर दिया!” यह सुनकर सभी उपस्थित जन हँस पड़े। श्रीहरि ने अपने उतारे (आवास) पर पधारकर भिक्षा ग्रहण की और तृप्त हुए। जब भिक्षा शेष बच गई, तो महाराज ने पूछा, “अब इसका क्या किया जाए?” पास ही बैठे सखा ब्रह्मानंद स्वामी बोले, “ऐसे महान परमहंस का प्रसाद तो किसी उच्च कोटि के परमहंस को ही खपना चाहिए!” श्रीहरि ने हँसकर कहा, “यहाँ सबसे निकट के परमहंस तो आप ही हैं, इसलिए यह प्रसादी आप ही ले जाइए।” ब्रह्मानंद स्वामी प्रसादी लेकर अत्यंत प्रसन्न हुए और श्रीहरि विश्राम करने पधारे।
तीसरे पहर नीम के वृक्ष के नीचे सभा हुई, जिसमें आत्मरूप होकर भगवान का भजन करने का प्रसंग चला। श्रीहरि ने विस्तारपूर्वक सबको यह गूढ़ रहस्य समझाया। उस नए परमहंस रूप की अलौकिक एवं सलोनी छवि का दर्शन और स्पर्श करके सभी ने धन्यता अनुभव की। संध्या समय जब भोजन की वेला हुई, तो सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ने निवेदन किया, “हे महाराज! थाल आरोगने का समय हो गया है।” श्रीहरि तुरंत बोले, “परमहंस तो दिन में केवल एक बार ही भिक्षा माँगकर भोजन करते हैं; अब दूसरी बार हमसे भिक्षा माँगने नहीं जाया जाएगा।” तब पाट पर बैठकर कथा बाँच रहे नित्यानंद स्वामी ने कहा, “हे महाराज! दत्तात्रेय भगवान परम परमहंस थे, किंतु यदि कोई बिना माँगे भोजन दे देता, तो वे दूसरी बार भी स्वीकार कर लेते थे।” यह रहस्य मूलजी ब्रह्मचारी समझ गए और वे कुछ ही देर में महाराज के लिए दूध, रोटला और खिचड़ी ले आए। श्रीहरि ने भोजन आरोगकर आरती-स्तुति की और शयन किया। जब मच्छर भिनभिनाने लगे, तो सिर पर फेंटा बँधवाया।
प्रातःकाल उठकर सभी संतों के साथ श्रीहरि घेला नदी में स्नान करने पधारे। जब श्रीहरि खलखलिया पर स्नान करने बैठे, तो उनका कफनी और फेंटा जल के प्रवाह में बह गया। तब मुक्तानंद स्वामी ने कहा, “हे महाराज! स्त्रियाँ देख रही हैं, ऐसे में परमहंस को केवल कौपीन में स्नान नहीं करना चाहिए। आप इसी प्रकार गीली धोती पहनकर दरबारगढ़ पधारिए, वहाँ नया कौपीन, खेस और कफनी धारण कीजिएगा।” इस प्रकार भीगी धोती में सबको वह दुर्लभ एवं दिव्य दर्शन देते हुए श्रीहरि दरबारगढ़ पधारे।
दिन चढ़ने पर जब सभा जुड़ी, तब जीवा खाचर श्रीहरि के पास आए और अत्यंत व्याकुल होकर रोने लगे। श्रीहरि ने पूछा, “दरबार! क्या हुआ? आप इतने उदास और अधीर क्यों हो रहे हैं?” जीवा खाचर ने रोते हुए प्रार्थना की, “हे महाराज! आप स्वयं परमहंस बन गए, तो अब हम जैसे संसारी कैसे जी पाएँगे?” तब श्रीहरि ने परम करुणा दर्शाते हुए कहा, “दरबार! इस बार तो हमने अपने भक्तों के सुख के लिए ही अवतार धारण किया है; आप जैसे प्रसन्न होंगे, हम वैसा ही करेंगे!” जीवा खाचर ने कहा, “हे महाराज! जैसा रूप आपने डभाण के महायज्ञ के समय वस्त्र-आभूषणों से सुसज्जित होकर धारण किया था, वैसा ही दिव्य रूप यदि धारण करें, तो मेरा हृदय शांत और प्रसन्न होगा।” श्रीहरि ने अपने अनन्य भक्त को रिझाने के लिए तुरंत दिव्य राजसी वस्त्र, आभूषण, पुष्पों के हार, बाजूबंद और सिर पर सुंदर पाघ धारण की तथा ढोलिए पर विराजमान हो गए। जीवा खाचर ने परम आनंदित होकर श्रीहरि का पूजन किया। तब ब्रह्ममुनि (ब्रह्मानंद स्वामी) विनोद में बोल उठे, “हे महाराज! आप परमहंस बहुत रह लिए; डेढ़ दिन भी बहुत होता है! अब कृपा करके हम सबको सदैव इसी मनोहर और दिव्य रूप में दर्शन देते रहिए!”
- सद्गुरु श्री भूमानंद स्वामी कृत ‘श्री हरिलीलामृत’ ग्रंथ से… 🙏
English
Shriji Maharaj Becomes a Paramhansa and Jiva Khachar’s Tearful Plea
In Samvat 1879, Shri Hari appeared sorrowful and detached during an assembly in Gadhpur and announced, “We shall now depart for Badrikashram.” Hearing this, all the devotees and saints were plunged into profound sorrow. Sadguru Muktanand Swami, Sadguru Brahmanand Swami, and Sadguru Nityanand Swami humbly implored, “O Maharaj! By what means would You agree to remain with us?”
Shri Hari replied, “Initiate Us as a Paramhansa; ensure that no woman comes near Us, and let no one prepare elaborate thals for Us. We shall survive solely by begging for alms (bhiksha).”
The saints agreed, “As Maharaj pleases!” They fashioned a simple loincloth (kopin) out of the silk fabric of a turban (fenta) and tied a scarf across His upper body. Shri Hari then stepped down from His cot (dholiyo) and sat humbly among the sadhus on the floor. He said, “Remove all these metal utensils from here and give Us a mendicant’s gourd (tumbadi).” Hearing this, Mulji Brahmachari smiled and remarked, “These metal vessels are not Yours, Maharaj; this is my water jug (kalshiyo)!” Everyone laughed heartily.
Nityanand Swami offered his colorful, polished gourd, but Shri Hari declined, “This appears rajoguni (luxurious); such an ornamental bowl does not befit a Paramhansa like Us!” Sadguru Nishkulanand Swami then rose and brought his crooked, rough gourd. Smiling, Shri Hari said, “This ascetic sadhu’s gourd will serve well for washing hands after answering nature’s call.” Thus, placing it by the washing stall, He kept Nityanand Swami’s gourd for drinking water.
During the assembly, Nityanand Swami was reciting the divine narrative of Lord Dattatreya. Shri Hari remarked, “We are particularly fond of the narrative of Lord Dattatreya.” Hearing this, Sadguru Muktanand Swami exclaimed, “O Maharaj! Ever since the day You met us in Loj, we have constantly witnessed within You all the divine, detached virtues of Lord Dattatreya!”
When the discourse concluded at midday, Shri Hari, in His attire as a Paramhansa, declared, “It is now time for alms; We shall go forth with a beggar’s pouch (zoli).” Nityanand Swami smilingly said, “Maharaj, You will easily receive alms right here within the Darbargarh.”
Shri Hari walked over and stood before the chamber of Vasudev Narayan, calling out in a resonant, spiritual voice: “Narayan Hare..! Sachchidanand Prabho Hare..!” His cook stepped out and placed sweet rice (biranj) and puris into the pouch. Seeing this rich feast, Shri Hari feigned annoyance and asked, “When We specifically instructed against it, why did you cook such lavish delicacies?” The cook respectfully replied to the Paramhansa Lord, “This food was not prepared for You, Maharaj; it was prepared as a sacred offering for Thakorji. Since You arrived calling ‘Hare’ just in time for alms, I offered it to You!” Everyone laughed with delight. Shri Hari retired to His lodging, took His meal, and was satisfied. As some alms remained, He asked, “What should be done with this?” Sitting nearby, Brahmanand Swami said, “The sacred prasad of such an exalted Paramhansa can only be consumed by an equally worthy Paramhansa!” Shri Hari replied, “The nearest such Paramhansa is yourself; take it!” Brahmanand Swami gladly took the divine prasadi, and Maharaj rested.
In the third quarter of the day, an assembly convened beneath the neem tree, where Shri Hari explained in profound detail the path of worshiping God while realizing oneself as the pure soul (atmarup). The devotees and saints felt profoundly blessed beholding and touching His captivating, serene form as a newly initiated Paramhansa. At dusk, Sadguru Muktanand Swami remarked, “Maharaj! It is time for dinner.” Shri Hari instantly countered, “A Paramhansa eats only once a day from alms; We shall not go begging a second time.” Hearing this, Nityanand Swami, who was seated on the wooden dais, remarked, “Maharaj! Lord Dattatreya was an avadhut Paramhansa, yet if someone offered food unasked, he would graciously accept it a second time.” Catching the cue, Mulji Brahmachari promptly brought milk, rotla, and khichdi for Maharaj. Shri Hari ate, attended the evening aarti and stuti, and retired for sleep. When mosquitoes began buzzing, He requested a cloth turban to cover His head.
The next morning, Shri Hari went to bathe in the Ghela River with the devotees. As He sat bathing at Khalkhaliyo, His tunic (kafni) and turban were washed away by the current. Seeing this, Muktanand Swami cautioned, “Maharaj! Women are walking nearby; a Paramhansa should not bathe clad only in a kopin. Please walk to the Darbargarh wrapped in a dhoti, and change into a fresh kopin and garments there.” In His soaking dhoti, Shri Hari walked back to the Darbargarh, blessing everyone with that rare and enchanting divine sight.
As the morning assembly gathered, Darbar Jiva Khachar approached Shri Hari and wept inconsolably. Shri Hari asked, “Darbar! What has happened? Why are you so disheartened?” Jiva Khachar cried, “O Maharaj! If You remain a renounced Paramhansa, how will we ever endure living in this world?” Moved by his deep love, Shri Hari consoled him, “Darbar! This time We have incarnated solely for the joy and redemption of Our devotees. Whatever pleases you, We shall do!” Jiva Khachar pleaded, “O Maharaj! If You adorn Yourself once again with royal garments and ornate ornaments, just as You wore during the historic Dabhan Yagna, only then will my heart find peace!” To fulfill His devotee’s earnest wish, Shri Hari donned splendid royal attire, exquisite jewelry, fragrant flower garlands, armlets, and a majestic turban, and seated Himself gracefully on the royal cot. Overjoyed, Jiva Khachar performed Shri Hari’s loving pujan. Brahmanand Swami humorously remarked, “O Maharaj! You have lived as a Paramhansa long enough; a day and a half is more than enough! Now, please grant us darshan forever in this splendid divine form!”
- From Sadguru Shri Bhumanand Swami’s ‘Shri Harililamrut’… 🙏