એકવખત ધાંગધ્રા રાજમા રાજા રણમલસીહજી ના દરબાર મા એક નિરાકારવાદી બૃાહ્મણ આવ્યો.
Gujarati
ધાંગધ્રાનો શાસ્ત્રાર્થ અને મુક્તાનંદ સ્વામીની વિદ્વતા
એકવખત ધાંગધ્રા રાજમા રાજા રણમલસીહજી ના દરબાર મા એક નિરાકારવાદી બૃાહ્મણ આવ્યો. રાજદરબાર મા આવીને નિરાકારવાદનુ પ્રતિપાદન કરવા વાગ્યો ને બોલ્યો કે મારે શાસ્ત્રાર્થ કરવો છે, એટલે રાજાથી સહેવાયું નહી પરંતુ આગંતુક પોતે બૃાહમણ હોવાથી રાજાથી કશુ થય શકે તેમ ન હતું. એમણે પોતાના રાજના માણહને સંદેશો લઇને શ્રીહરિ પાસે મોકલ્યો ને કહેવડાવ્યું કે હે પૃભુ, તમે તો અંતર્યામી છો. રાજમા આવેલ નિરાકારવાદી બૃાહ્મણ સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરી શકે એવા કોઇને મોકલશો એટલી દયા કરજો.
શ્રીહરિ એ પુર્ણાનંદ સ્વામિને આજ્ઞા કરી કે સ્વામી તમે ધાંગધ્રા જાઓ ને ભગવાનના સાકારપણાનુ નિરુપણ કરજો. અમે તમારી સાથે છીએ. પુરણાનંદ સ્વામી તો તરત ઉઠયાને જોડ્ય ના સાધુ સાથે લઇને શ્રીજીમહારાજને મોટા સંતોને પગે લાગીને ચાલ્યા. શ્રીહરિએ માથે હાથ મુકીને આશીર્વાદ દીધા.
સ્વામી ધાંગધ્રા આવ્યા ને રાજદરબારમાં પહોંચતા જ સહજાનંદ સ્વામીની ઉચ્ચ સ્વરે જય બોલાવી. સ્વામી સીધા જ રાજાએ જે શાસ્ત્રાર્થ જીતે એને બેસાડવા ચાંદીની ખુરશી દરબારમા મુકાવેલી એ ઉપર જઇને બેસી ગયા. ચોપદાર તરત જ સ્વામીને બોલ્યો કે સ્વામી આના ઉપર તો જે આજનો શાસ્ત્રાર્થ સભા જીતે એને બેહવાનુ છે. સ્વામી બોલ્યા કે હુ હાલ બેઠો છુ પણ જો હારી જાઉં તો રાજમાં નીચે જમીન પર તમારા હાથે જ બેસાડી દેજો ને..! એનાથી વિશેષ અપમાન શું…! ને જો જીતી જાઉં તો તો ખુરશી મારી જ છે. રાજા રણમલસીંહજીએ બેસવાની રજા આપી. રાજાએ વિધીવત શાસ્ત્રાર્થ કરવા અનુમતિ આપી એટલે પેલો નિરાકારવાદી બૃાહ્મણ તો અટપટા સવાલો કરવા લાગ્યો પણ સ્વામીએ શ્રીહરિને સંભારીને સંસ્કૃતમાં જ શાસ્ત્રના પૃમાણો સાથે સચોટ રીતે સાકારવાદ નુ નિરુપણ કર્યું. ઘણીય લાંબી ચર્ચાને અંતે સ્વામી જીત્યા. રાજાએ સ્વામીનું યથાયોગ્ય સન્માન કર્યું. સ્વામી થોડા દિવસ સત્સંગ અર્થે રોકાયા ને પછે સ્વામી ગઢપુર પધાર્યા. શ્રીહરિને દંડવત કરીને શાસ્ત્રાર્થ જીત્યા ની વાત્ય કરી તો શ્રીહરિ રાજી થયાને પોતાના ગળામાંથી ગુલાબનો હાર કાઢીને સ્વામીને પહેરાવ્યો ને બપોરે પોતાના થાળની પૃસાદી અપાવી.
ફરીને એકવખત શ્રીહરિ કારીયાણી બીરાજતા હતા તે ત્યાથી હરિભક્ત ભોજા ચારણને શ્રીહરિએ આજ્ઞા કરી કે તમે ધાંગધ્રા જાઓ ને સત્સંગ ની વાત્ય કરજો. શ્રીહરિ એ હરિભક્ત ભોજા ચારણને ખાસ ભલામણ કરીને કહ્યું કે સત્સંગ ની સરળ ને સીધી રીત્યે જ વાત કરજો. ભકતરાજ ભોજા ચારણ તો ભલે મહારાજ કહીને આજ્ઞા માથે ચડાવીને ધાંગધ્રા ગયા. ભોજાચારણે ત્યાં જઇને લોક વચાળે સદાચાર, પંચવર્તમાન, પૃગટપૃભુ ના પૃતાપની વાત્ય કરી તે ગામના વેદાંતી બૃાહ્મણો ને ગોઠ્યું નહી ને એમણે ભોજાચારણ ને વેદાંતના પૃશ્નો પુછયા એટલે તેઓ મુંજાયા ને જવાબ આપી ન શક્યા. તેઓ મુંજાંઇ ને તરત જ કારીયાણી પરત આવ્યા ને શ્રીહરિ ને વાત્ય કરી. શ્રીજીમહારાજ મનમા હસ્યા ને બોલ્યા કે વેંદાતીઓ સામે અકળાય નય એવા તો એક સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી જ છે. એમ વિચારીને સ્વામીને આજ્ઞા કરી કે સ્વામી તમે મંડળ સાથે ધાંગધ્રા જાઓ ને એ વેદાંતી લોકો ને સત્સંગ કરાવજો. શ્રીહરિ એ ખાસ ભલામણ કરી કે પશ્નોત્તર મા આકળા ન થાજો ને શાંતિ ને ધીરજ થી જવાબ દેજો. સાથે નિરમાની રહેજો. સદગુરુ મુકતાનંદ સ્વામી સાથે મંડળમા જનારા સંતોને કહ્યું કે કોઇ કારણે ઉશકેરાઇ જતા નહી ને સ્વામીની આજ્ઞામાં રહીને મુમુક્ષુઓને સત્સંગ કરાવજો ખાસ ભલામણ કરી. સ્વામી શ્રીહરિની આજ્ઞા માથે ચડાવીને સત્સંગ અર્થે મંડળ સાથે ધાંગધ્રા ગયા.
- પુર્ણાનંદ કાવ્ય અને ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ માંથી…..
🙇🏻♂️🙏
Hindi
ध्रांगध्रा का शास्त्रार्थ और मुक्तानंद स्वामी की विद्वत्ता
एक समय ध्रांगध्रा राज्य में राजा रणमलसिंहजी के राजदरबार में एक निराकारवादी विद्वान ब्राह्मण आया। राजदरबार में उपस्थित होकर वह निराकारवाद का प्रतिपादन करने लगा और शास्त्रार्थ की चुनौती देते हुए बोला कि मुझे यहाँ के विद्वानों से शास्त्रार्थ करना है। राजा से यह सहन नहीं हुआ, किंतु आगंतुक स्वयं एक ब्राह्मण था, इसलिए मर्यादावश राजा कुछ कठोर कदम नहीं उठा सकते थे। उन्होंने तुरंत अपने राज्य के एक विश्वसनीय दूत को संदेश देकर श्रीहरि के पास भेजा और प्रार्थना करवाई, “हे प्रभु! आप तो सर्वज्ञ और अंतर्यामी हैं। राजसभा में आए इस निराकारवादी ब्राह्मण के साथ शास्त्रार्थ कर सके, ऐसे किसी समर्थ संत को यहाँ भेजने की कृपा करें।”
श्रीहरि ने पूर्णानंद स्वामी को आज्ञा दी, “स्वामी! आप तुरंत ध्रांगध्रा जाइए और भगवान के दिव्य साकार स्वरूप का अकाट्य प्रतिपादन कीजिए; हम निरंतर आपके साथ हैं।” पूर्णानंद स्वामी तत्काल खड़े हुए और अपने साथी संतों को साथ लेकर, श्रीजी महाराज तथा वयोवृद्ध संतों के चरण स्पर्श कर प्रस्थान किया। विदा होते समय श्रीहरि ने स्वामी के मस्तक पर अपना वरदहस्त रखकर उन्हें पूर्ण विजय का आशीर्वाद दिया।
स्वामी ध्रांगध्रा पहुँचे और राजदरबार में प्रवेश करते ही उच्च स्वर में “सहजानंद स्वामी की जय!” का सिंहनाद किया। राजा ने शास्त्रार्थ में विजयी होने वाले विद्वान के सम्मान हेतु राजसभा में एक सुंदर चाँदी की कुर्सी रखवाई थी; स्वामी सीधे जाकर उसी कुर्सी पर आसीन हो गए। यह देखकर राजदरबार के चोबदार ने तुरंत स्वामी से कहा, “स्वामीजी! इस कुर्सी पर तो वही बैठ सकता है, जो आज की शास्त्रार्थ सभा में विजय प्राप्त करेगा।” स्वामी ने निर्भीक स्वर में उत्तर दिया, “वर्तमान में तो मैं इस पर बैठ गया हूँ। यदि शास्त्रार्थ में मैं पराजित हो जाऊँ, तो आप स्वयं अपने हाथों से मुझे यहाँ से उठाकर नीचे धरती पर बैठा देना, उससे बड़ा अपमान और क्या होगा! और यदि मैं जीत गया, तो यह कुर्सी निसंदेह मेरी ही है!”
राजा रणमलसिंहजी स्वामी के इस आत्मबल से अत्यंत प्रभावित हुए और उन्हें कुर्सी पर विराजने की ससम्मान अनुमति दी। राजा द्वारा विधिवत शास्त्रार्थ प्रारंभ करने की घोषणा होते ही, उस निराकारवादी ब्राह्मण ने अत्यंत जटिल और घुमावदार दार्शनिक प्रश्न पूछने शुरू किए। किंतु स्वामी ने श्रीहरि का ध्यान धरकर धाराप्रवाह संस्कृत भाषा में वेद, उपनिषद और गीता के अकाट्य प्रमाणों के साथ भगवान के दिव्य साकार स्वरूप (साकारवाद) का अद्भुत और सप्रमाण प्रतिपादन किया। दीर्घकाल तक चले इस गंभीर शास्त्रार्थ के अंत में स्वामी विजयी रहे। राजा ने स्वामी का यथोचित आदर-सत्कार और सम्मान किया। स्वामी कुछ दिन सत्संग प्रचार हेतु वहाँ रुके और तत्पश्चात् गढ़पुर लौट आए। गढ़पुर पहुँचकर जब स्वामी ने श्रीहरि को साष्टांग दंडवत प्रणाम कर शास्त्रार्थ की विजय का वृत्तांत सुनाया, तो श्रीहरि अत्यंत प्रसन्न हुए। उन्होंने अपने कंठ से गुलाब का सुंदर हार उतारकर स्वामी को पहनाया और दोपहर को अपने थाल की प्रसादी देकर उन्हें सम्मानित किया।
कालांतर में एक बार श्रीहरि कारियाणी में विराजमान थे। वहाँ से उन्होंने परम भक्त भोजा चारण को आज्ञा दी, “आप ध्रांगध्रा जाइए और वहाँ लोगों में सत्संग की चर्चा कीजिए।” श्रीहरि ने भोजा चारण को विशेष रूप से समझाया कि सत्संग का उपदेश सरल और सीधी रीति से ही प्रस्तुत करना।
भक्तराज भोजा चारण “जो आज्ञा महाराज” कहकर प्रभु के वचनों को शिरोधार्य कर ध्रांगध्रा पहुँचे। वहाँ जाकर उन्होंने जनसाधारण के सम्मुख सदाचार, पंच-वर्तमान और प्रकट प्रभु के अपार प्रताप की बातें कहीं। किंतु नगर के शुष्क वेदांती ब्राह्मणों को यह सरल भक्तिमार्ग रास नहीं आया। उन्होंने भोजा चारण से वेदांत के अत्यंत गूढ़ और क्लिष्ट प्रश्न पूछने प्रारंभ कर दिए, जिससे वे उलझ गए और उचित उत्तर न दे सके। असहज होकर वे तुरंत कारियाणी लौट आए और सारा वृत्तांत श्रीहरि को कह सुनाया। श्रीजी महाराज मन ही मन मुस्कुराए और बोले, “ऐसे वेदांतियों के सम्मुख जो कभी विचलित न हों और धैर्यपूर्वक उत्तर दे सकें, ऐसे तो एकमात्र हमारे सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी ही हैं।”
यह विचार कर महाराज ने सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी को आज्ञा दी, “स्वामी! आप अपने संत-मंडल के साथ ध्रांगध्रा जाइए और उन वेदांती विद्वानों को यथार्थ सत्संग का बोध कराइए।” श्रीहरि ने विशेष ताकीद करते हुए कहा, “प्रश्नोत्तरी के समय तनिक भी अधीर या उग्र मत होना; शांत चित्त और धैर्य से उत्तर देना, और सदैव निरभिमानी रहना।” साथ ही मुक्तानंद स्वामी के मंडल में जाने वाले अन्य संतों को भी श्रीहरि ने विशेष हिदायत दी कि किसी भी परिस्थिति में उत्तेजित नहीं होना है, और मुक्तानंद स्वामी की आज्ञा में रहकर ही मुमुक्षुओं को सत्संग कराना है।
सद्गुरु मुक्तानंद स्वामी श्रीहरि की पावन आज्ञा शिरोधार्य कर संतों के मंडल सहित सत्संग के प्रचारार्थ ध्रांगध्रा पधारे।
- पूर्णानंद काव्य और भगवान श्री स्वामीनारायण में से…..
🙇🏻♂️🙏
English
The Scriptural Debate in Dhrangadhra and the Wisdom of Muktanand Swami
Once, in the princely state of Dhrangadhra, a scholar adhering to the formless concept of God (Nirakarvada) arrived at the royal court of King Ranmalsinhji. Presenting himself in the royal assembly, he began fiercely expounding Nirakarvada and issued a challenge for an open scriptural debate (shastrartha). King Ranmalsinhji could not tolerate such views, yet because the visitor was an erudite Brahmin, royal protocol restrained the king from treating him harshly. He immediately dispatched a trusted royal messenger with an urgent plea to Shri Hari: “O Lord! You are omniscient (antaryami). Please be gracious enough to send an accomplished scholar who can engage in scriptural debate with this Nirakarvadi Brahmin who has arrived in our court.”
Shri Hari commanded Sadguru Purnanand Swami, “Swami! Proceed to Dhrangadhra and firmly establish the divine, personal form of Bhagwan (Saakar-swaroop). We are ever with you.” Purnanand Swami arose at once, gathered his companion sadhus, bowed reverently at the holy feet of Shriji Maharaj and the elder sadhus, and prepared to leave. Shri Hari placed His divine blessing hand upon Swami’s head.
Swami arrived in Dhrangadhra and, the moment he stepped into the royal court, resoundingly proclaimed, “Sahajanand Swami ni Jay!” The king had placed an ornate silver chair in the assembly designated exclusively for whoever would emerge victorious in the debate. Swami walked directly to it and sat upon the chair. Seeing this, the royal usher (chopdar) immediately said, “Swami! This chair is reserved solely for the one who wins today’s scriptural debate.” Swami replied fearlessly, “I am already seated upon it now. If I lose the debate, you may remove me with your own hands and seat me upon the floor—what greater humiliation could there be than that! And if I win, this chair is rightfully mine anyway!”
King Ranmalsinhji was deeply impressed by Swami’s confidence and granted him permission to remain seated. As the king formally permitted the debate to begin, the Nirakarvadi Brahmin began raising intricate and convoluted philosophical arguments. However, remembering Shri Hari, Swami delivered a profound and articulate defense of Sakaravada (God’s divine personal form) in flawless Sanskrit, citing unassailable authorities from the Vedas, Upanishads, and the Gita. After an extensive and scholarly debate, Swami triumphed decisively. The king accorded Swami the highest honors and respect. Swami remained there for a few days to spread Satsang before returning to Gadhpur. When Swami prostrated before Shri Hari and reported the triumphant victory, Shri Hari was immensely pleased; He took off a fragrant rose garland from His own neck, adorned Swami with it, and honored him with sanctified food (prasadi) from His own afternoon meal.
On another occasion, while Shri Hari was residing in Kariyani, He commanded the devout follower Bhoja Charan, “Travel to Dhrangadhra and share the message of Satsang.” Shri Hari specifically instructed Bhoja Charan, “Present the teachings of Satsang in a simple, gentle, and straightforward manner.”
Devotee Bhoja Charan devoutly obeyed the command and proceeded to Dhrangadhra. There, he spoke to the public about righteous conduct (sadachar), the five primary moral vows (panch vartaman), and the divine majesty of the manifest Lord. However, this did not appeal to the town’s rigid Vedantic scholars. They began confronting Bhoja Charan with complex Vedantic subtleties, leaving him perplexed and unable to respond. Feeling disheartened, he immediately returned to Kariyani and narrated the incident to Shri Hari. Shriji Maharaj smiled gently and remarked, “The only one who remains utterly unperturbed when facing such dialectical Vedantins is Sadguru Muktanand Swami.”
With this thought, Maharaj commanded Sadguru Muktanand Swami, “Swami, lead your group of sadhus to Dhrangadhra and enlighten those Vedantins with the true knowledge of Satsang.” Shri Hari specially advised him, “Do not become agitated during questions and answers; respond with tranquility, patience, and complete humility. Remain entirely devoid of ego (nirmani).” Shri Hari also gave strict instructions to the sadhus accompanying Sadguru Muktanand Swami in the mandal, warning them never to lose their temper under any provocation, but to remain obedient to Swami and lovingly inspire seekers toward Satsang.
Placing Shri Hari’s command upon their heads, Sadguru Muktanand Swami and his mandal departed for Dhrangadhra to propagate the divine message of Satsang.
- From Purnanand Kavya and Bhagwan Shri Swaminarayan…..
🙇🏻♂️🙏